“Leuk dat je langs komt voor de Pedagoog”, heet Theo van Uum (Zwolle, 1963) me vrolijk welkom op het kantoor van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland in Utrecht.

“Het mooiste college dat ik als economiestudent heb gevolgd, was gek genoeg bij orthopedagogiek. Mijn vrouw heeft orthopedagogiek gestudeerd en ze is slechtziend. Ze vroeg me een keer om mee te gaan naar een college, ook om aantekeningen voor haar te maken. Dat was een college van Le Coultre over kinderneurologie. Hij haalde kinderen de collegezaal in. Kwetsbare kinderen tegenover zo’n groep studenten. Dat vond ik doodeng. Maar hij wist een sfeer van veiligheid en vertrouwen te creëren. Dat college en die verhalen hebben een enorme indruk op me gemaakt.”

Zorgzaam

Theo van Uum houdt van cijfers én van taal. Van financiën én van zorg. Hij denkt dat het in de genen zit.

“Dat zorgzame heb ik van mijn moeder. Ze had in de Achterhoek samen met mijn vader een druk horecabedrijf en toch alle aandacht voor mijn broer en mij. Ze heeft mijn vader liefdevol tot zijn dood verzorgd. Mijn overgrootvader was ondernemer, gemeenteraadslid en een van de oprichters van de Boerenleenbank in Zevenaar. Bij geëmigreerde nazaten in Duitsland zie je ook een voorliefde voor openbaar bestuur en economie. Veel van mijn medestudenten kozen voor bedrijfseconomie – die wilden bij Shell, ABN of Mees & Hope werken. Ik had interesse voor de algemeen economische richting, die zich onder andere bezighoudt met overheidsfinanciën.”

Visie

“Wat daarbij helpt is onze gezamenlijke Visie 2030”, zegt Theo van Uum. “Ons streven is dat iedereen met een beperking een betekenisvol leven kan leiden en gewoon mee kan doen. Met werk, activiteiten, contacten. Daar willen we niet om hoeven bidden en smeken. Mensen met een beperking hebben ook iets te bieden.”

“In mijn VWS-tijd bijvoorbeeld werkte, noem haar maar ‘Els’ als gastvrouw bij het ministerie. Soms had je vergaderingen waarbij mensen met rode koppen tegenover elkaar zaten, zo heetgebakerd. Dan werd er vijf minuten geschorst en kwam Els een rondje koffie en thee doen. Dat deed ze zo ontwapenend, open en zonder verborgen agenda’s. Ze zorgde voor relativeringsvermogen in de groep en de vergadering ging daarna in een heel andere sfeer verder.”

Pakketjes

Om die visie waar te maken, wil hij meer verbinding maken met sectoren als het onderwijs en het bedrijfsleven. En meer lokaal aan de slag. Een mooi voorbeeld van contact leggen met de wijk, noemt hij een initiatief van Middin in Zuid-Holland.

“Bij de locatie Waldeck in Den Haag zijn ze een uitleenservice van spellen en puzzels gestart, een speelotheek gerund door mensen met een beperking. Daar is ook een uitgiftepunt van pakketjes. Er komen een heleboel mensen over de vloer om pakjes op te halen en te brengen. Ze hebben dus echt iets te bieden. Andersom komen buurtbewoners er ook op het idee om vrijwilligerswerk te gaan doen bij Middin.”

Inspiratie

Theo van Uum vergelijkt de houding van de Nederlandse samenleving wel eens met de houding van de Chileense dichter en Nobelprijswinnaar Pablo Neruda tegenover zijn enige dochter Malva, geboren met een waterhoofd en gestorven op achtjarige leeftijd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze is begraven in zijn woonplaats Gouda en hij bezoekt sinds een paar jaar regelmatig haar graf.

“Hagar Peeters schreef een boek over haar en dat heeft me enorm geraakt. Malva is sindsdien een bron van inspiratie. Pablo Neruda stond bekend als een bevlogen man, die opkwam voor de onderdrukten. Hij had het hart op de goede plaats. Maar zijn dochter heeft hij nooit erkend, laat staan omarmd. Hij noemde haar ‘puntkomma’, vanwege haar grote hoofd en tengere lichaam. We leven in een solidair land, maar mensen met een beperking hebben we nog onvoldoende omarmd en te veel op afstand een plek gegeven. Ook een andere beroemde vader, de auteur Arthur Miller, heeft zijn zoon met een beperking lang weggestopt en ontkend. Ik kan dat niet begrijpen.”

Loslaten

Zelf reageerde hij juist heel beschermend toen zijn dochter werd geboren met cerebrale parese. “Veel meer dan bij haar twee oudere broers. Ze is in 1995 geboren, dus bijna tien jaar nadat ik dat college kinderneurologie van Le Coultre had gevolgd. Een raar toeval. Vooral mijn vrouw heeft veel tijd en energie gestoken in de zorg voor haar. Dat was soms een ingewikkelde balans tussen moeder en zorgverlener zijn.”

Hun dochter is nu negenentwintig en woont in een ouderinitiatief met nog achttien andere jongeren met een beperking. “Ik ben nog steeds heel beschermend tegenover haar, soms op het ongezonde af. Daarom prijs ik me gelukkig met een begeleider die haar op de duo-fiets meeneemt dwars door Gouda, door het drukke verkeer, over kruispunten met vrachtwagens. Ik zie van tevoren alle gevaren en zou dat nooit durven. Loslaten is een kunst.”

Complexer

Een ander groot probleem is dat de gehandicaptenzorg steeds zwaarder en intensiever wordt en daar te weinig geld voor is. Theo van Uum: “Van de mensen die verblijven in de gehandicaptenzorg heeft de helft een indicatie VG6 en VG7, zij hebben bijkomende gedragsproblemen, soms te voorzien, soms volkomen onvoorspelbaar. Tien jaar geleden was dat nog een derde. Bij die zwaarste groep zijn er bovendien steeds meer mensen die meerzorg² nodig hebben.”

Net als de NVO hoopt Theo van Uum op bekostiging van de opleiding tot orthopedagoog-generalist. Nu het Capaciteitsorgaan start met een raming van de behoefte aan orthopedagogen- generalist, is dat hopelijk de volgende stap.

“Er zijn steeds meer bewoners met ingewikkelde vragen en er is steeds intensievere zorg nodig. Dus we hebben die gedragskundige expertise keihard nodig. Ik neem overigens mijn petje af voor alle orthopedagogen die kiezen voor de gehandicaptenzorg. Ik zie zoveel mensen die net van de opleiding komen en vol gedrevenheid aan de slag gaan, ook met heel zware groepen.”

Kruispunt

De derde en belangrijkste opgave is ervoor zorgen dat mensen met een beperking meer zichtbaar worden in de maatschappij, meedoen in het dagelijks leven. Zoals Hagar Peeters een stem gaf aan Malva. En zoals er in de jeugd van Theo van Uum, als De Graafschap thuis speelde, altijd een man met een beperking op het kruispunt met zijn armen stond te zwaaien en zo het drukke verkeer regelde, samen met de agent.

“Iedereen was daaraan gewend, maar dat zie je niet meer. Als er nu een verward iemand rondloopt, schakelen we professionele hulp in. We hebben onszelf als sector vroeger, op de instellingsterreinen, vaak in de bossen, ook wel wat afgezonderd. Weliswaar goed georganiseerd, maar in een parallelle wereld. De beweging ‘terug in de wijken’ werkt voor sommigen goed, anderen zitten geïsoleerd in een buurt, zonder daar een verbinding mee te hebben. Ook dat is een parallelle wereld. Daarom is zoiets als een servicepunt voor pakketjes, gerund door mensen met een beperking, ook zo’n goed idee. Daar word ik helemaal blij van.”

Of ik Halabja ken? Het gesprek met Awan Amin is nog geen vijf minuten gevorderd en het gaat over oorlog. Niet omdat Awan het daar zo graag over wil hebben, maar gewoon omdat ze zich voorstelt en kort schetst wat haar achtergrond is. In 1988, Awan was vijftien jaar en leefde al sinds haar vierde in oorlog, werd haar woonplaats Halabja gebombardeerd met gifgas. Het is, lees ik later, een van de grootste gifgasaanvallen uit de geschiedenis. Op haar eenentwintigste vlucht Awan alleen naar Nederland. Al jarenlang staat ze hier kinderen en ouders bij die gevlucht zijn uit
oorlogsgebied.

Peer educator

Awan startte als peer educator (co-trainer die de taal van de doelgroep spreekt) bij de inmiddels overleden ontwikkelaar van Mind-Spring, Paul Sterk. Ze begon met volwassenen en in 2016
startte ook een training voor kinderen uit Syrië.

Awan spreekt Arabisch in verschillende dialecten, maar belangrijker: ze spreekt de taal van oorlog en vluchten, ze weet wat de mensen waarmee ze werkt hebben meegemaakt. “Je ontwikkelt bepaalde overlevingsmechanismen als je opgroeit in oorlog”, vertelt ze. “Als een aanval begon ging je naar de schuilkelders, maar je kon daar niet dag en nacht blijven. Na iedere raket ging je toch gewoon weer buitenspelen.”

Het kunnen praten over die gedeelde ervaring helpt deelnemers. “We kunnen er samen over lachen en over huilen. En dat helpt de deelnemers met het ‘normaliseren’, het herkennen van een normale reactie op een abnormale situatie: ‘het is niet gek als ik zo reageer’.”

Jongens van veertien

Als het gaat over verschillen tussen culturen vertelt Felicia over de verbazing bij Oekraïense ouders toen ze vertelde over haar zoon van veertien die zonder begeleiding, met vrienden op de fiets, in een andere provincie gaat kamperen. Terwijl een veertienjarige jongen in een groep van Awan ooit uitriep: “Juf, als ik nog in Syrië had gezeten had ik nu een vrouw en een kind gehad.”

Dit soort momenten bieden aanknopingspunten om samen te kijken naar verschillen en hoe je je eigen identiteit behoudt binnen een andere cultuur. Wat ze daarbij allebei ervaren: het hoeft soms maar heel klein te zijn. “Je moet naast ze staan”, zegt Awan, “erkennen wat ze meemaken, aansluiten, normaliseren en af en toe een duwtje geven. Alleen het Nederlandse klimaat te ervaren
en weten hoe je de verwarming op een fijne temperatuur zet, is soms al nieuw voor ze!”

Ze vergelijkt het leven van een vluchteling met het weven van een tapijt. “In je land van herkomst heb je bepaalde dingen geleerd en in een nieuw land krijg je met nieuwe normen en waarden te maken, maar je hoeft wat je had niet weg te gooien. Het is als een tapijt dat je meeneemt en verder weeft.”

Onderdeel curriculum

Mind-Spring is in te kopen door bijvoorbeeld gemeentes, scholen of vluchtelingenorganisaties, waarbij ARQ de trainers levert. Zowel Felicia als Awan zien Mind-Spring voor kinderen en jongeren als een logisch onderdeel van het aanbod in bijvoorbeeld een schakelklas.

“Mind-Spring zou echt een onderdeel van het onderwijs moeten zijn”, aldus Awan. “Engels, wiskunde en Mind-Spring”, zegt Felicia. “Natuurlijk moet je voor dat onderdeel de kinderen met dezelfde afkomst bij elkaar zetten, maar juist die peer-support is een belangrijk onderdeel van Mind-Spring.”

tekst: Bart van Gent

Meer informatie: www.arq.org/projecten/mind-spring

NVO-leden die Mind-Spring in hun gemeente of op school aan willen bieden of zelf trainer willen worden, kunnen mailen naar mind-spring@arq.org

Awan Ami is intercultureel systeemtherapeutisch werker en cultuursensitief trainer/coach o.a. gespecialiseerd in eergerelateerd geweld.

Felicia Stoutjesdijk is psycholoog NIP, cognitief gedragstherapeut VGCt en gecertificeerd Theraplay® Practitioner. Ze heeft een eigen praktijk in Delft www.praktijkstoutjesdijk.nl

1. Handreiking psychische problematiek bij vluchtelingkinderen en -jongeren.

Liina Björg Laas Sigurðardóttir over ouderbegeleiding

De IJslandse Liina volgde de bachelor pedagogiek in haar geboorteland. Haar interesse in  pedagogische interventies is groot. ‘Wat doen we echt met gezinnen, is dit wat we zouden moeten doen?’ Ze stelde zichzelf steeds meer vragen en ging een masteronderzoek doen aan de Universiteit van Amsterdam. Dat ze hiermee de NVO Thesisprijs won is voor haar een grote verrassing. ‘Ik voel me vereerd en ben ontzettend dankbaar.’

Liina schreef onder begeleiding van dr. Patty Leijten de thesis ‘Do Different Families Show Different Mechanisms of Change? An Individual Participant Data Meta-Analysis of Parenting Programs for Disruptive Behavior’.

Ouderbegeleiding is een van de meest ingezette pedagogische interventies en kan onder andere gedragsproblemen bij kinderen verminderen. In de praktijk is het echter moeilijk te voorspellen
welke gezinnen baat hebben bij ouderbegeleiding. De thesis van Liina laat zien waarom dit zo is. Ouderbegeleiding bleek vooral effectief wanneer ouders minder negatief zijn (stem verheffen,
kwetsen) en consequenter zijn. De meeste gezinnen hadden baat bij ouderbegeleiding. Gezinnen voor wie ouderbegeleiding minder nodig leek, evenals gezinnen met ernstigere en complexere mentale gezondheidsproblemen bij kinderen en bredere gezinsmoeilijkheden, profiteerden echter minder van deze programma’s.

Individuele verschillen

“Ik heb voor dit onderwerp gekozen omdat ik ervan overtuigd ben dat individuele verschillen in behandeleffectiviteit niet los kunnen worden gezien van individuele verschillen in de mechanismen die ten grondslag liggen aan behandeleffectiviteit. Dat wil zeggen: Als gezinnen verschillend reageren op een programma, dan moet dit te herleiden zijn naar hele precieze verschillen in concrete reacties van ouders op het programma.”

Liina heeft hiermee kunnen aantonen welke veranderingen in het gedrag van ouders verantwoordelijk zijn voor de effectiviteit van ouderbegeleiding en hoe gezinnen hierin onderling verschillen.

Oxford

Liina zit op dit moment in Oxford, waar ze werkt aan haar promotieonderzoek, haar PHD. “Ik ga door met mijn focus op ouderbegeleiding en zal me meer richten op het onderzoeken voor wie dit echt werkt. De afdeling hier is vrij interdisciplinair, dus ik kijk ernaar uit om te leren van anderen die ook interventies onderzoeken.”

Na haar promotieonderzoek wil ze weer terug naar Nederland. Ze houdt van het leven hier, maar ook van de aanpak van onderzoek, de kijk op en het niveau van de pedagogische wetenschap. Ze zou het fantastisch vinden als haar onderzoek ook in IJsland kan worden toegepast.

Over tien jaar

Liina ziet zichzelf over tien jaar nog steeds werken als onderzoeker. “Ik ben altijd nieuwsgierig en wil blijven onderzoeken. Maar
mijn onderzoeken zijn altijd wel georiënteerd op de praktische toepassing. Dus ik wil graag de verbinding houden tussen theorie en de praktijk.”

Wil je de thesis lezen? Stuur dan een mailtje naar
info@nvo.nl

Terwijl Vera voor de klas stond, werd ze gebeld dat ze de Thesisprijs had gewonnen. ‘Het was een heel leuk moment. De kinderen keken me met grote ogen aan toen ik werd gebeld. We hebben meteen een feestje gevierd in de klas.’

Vera schreef onder begeleiding van dr. Josje van der Linden de thesis ‘Sustaining educational development. Exploring factors to sustain small-scale education projects in rural areas in Uganda’.

Zij koos voor haar masterthesis een onderwerp op basisvan haar vrijwilligerswerk in het basisonderwijs in Oeganda. Als medewerker van Save the Children Oeganda zag ze hoe basisscholen in plattelandsgebieden opgezet werden met steun van Save the Children of een andere non-gouvernementele organisatie (ngo). Nadat de ngo zich terugtrok, kwamen deze scholen vaak na enkele jaren leeg te staan, waardoor kinderen toch weer onderwijs moesten missen.

Kabira

Vera startte daarom een eigen basisonderwijsproject ‘Kabira’, waarin ze het anders wilde doen. “Afgelopen zomer ben ik er de hele tijd geweest. We zijn in 2018 begonnen met kinderen die onder een boom les kregen en inmiddels gaan die kinderen naar de middelbare school. Dus daar ben ik heel trots op.”

Kabira wil scholen zo ondersteunen dat ze voldoende eigen kracht en steun in de omgeving ontwikkelen om door te gaan, zonder de steun van het project. Om Kabira en vergelijkbare kleinschalige projecten te ondersteunen, richtte Vera zich op de onderzoeksvraag ‘Welke factoren stimuleren de duurzaamheid van kleinschalige onderwijsprojecten in plattelandsgebieden in Oeganda?’

Twaalf factoren

Op basis van literatuur over de duurzaamheid van onderwijsprojecten, maar ook van projecten in de gezondheidszorg en andere domeinen, ontwikkelde ze hiervoor een model. Vervolgens bracht ze de benaderingen van onderwijsprojecten in de betreffende regio in kaart en interviewde ze betrokkenen. De regio diende daarbij als een paradigmatische casus, waarvan veel kenmerken overeenkomen met andere plattelandsregio’s.

De bevindingen lieten zien dat het onderwerp duurzaamheid steeds meer aandacht heeft gekregen, maar dat er niet een of twee factoren aan te wijzen zijn die het verschil maken.

Vera vond maar liefst twaalf factoren, die in samenspel, helder in beeld gebracht in een radarwerk, bepalen of een project op eigen kracht kan blijven bestaan. “Het is een soort tandwiel en dat hangt heel groot in ons kantoor in Oeganda. We delen het met andere stichtingen en het ministerie van Onderwijs.”

Risico’s

Op basis van haar onderzoek en de resultaten ervan, waarschuwt Vera voor het nemen van ‘duurzaamheid’ als enige argument in de opzet van onderwijsprojecten. Dat zou ertoe kunnen leiden dat scholen alleen opgezet worden in regio’s waar al allerlei voorzieningen zijn. Voor het opzetten van basisonderwijs voor de meest kwetsbare groepen is het nodig om risico’s te nemen. De factoren die duurzaamheid beïnvloeden, blijven dan van belang, maar zullen meer investering vergen dan in andere gebieden.

Toekomstplannen

Vera is nu nog bezig met de opleiding voor kwaliteits­ coördinator. “Daar wil ik mee aan de slag in Nederland. Maar mijn werk met Oeganda is en blijft er. Ik ga er regelmatig naartoe. Verder hoop ik meer ruimte te krijgen voor onderzoek. Nog even afwachten wat er op mijn pad komt. De mix tussen praktijk en onderzoek vind ik altijd erg leuk. Vanuit de praktijk onderzoek doen past bij mij.”

Wil je de thesis lezen? Stuur dan een mailtje naar info@nvo.nl

Wat heeft je gemotiveerd om onderzoek te doen naar vaders?

“Tijdens mijn onderzoeksstage bij het cohortonderzoek Generation R schreef ik over pestgedrag van kinderen en het verband met opvoedgedrag en persoonlijke kenmerken van vaders. Gaandeweg kwam ik erachter dat het behoorlijk uniek was dat de onderzoekers ook vaderrapportages hadden meegenomen. Het meeste onderzoek wordt onder moeders uitgevoerd. En als er al naar vaders gevraagd wordt, gebeurt dit meestal in de vorm van een rapportage door de moeder over de vader.

Hierna was ik op zoek naar een promotieplek en kwam ik terecht bij de Universiteit Leiden, waar een onderzoek naar vaders zou starten. Dat sloot erg mooi aan. Ik was echt gemotiveerd om het gat in de literatuur op te vullen door specifiek onderzoek te gaan doen naar vaders.”

Kun je kort vertellen wat je hebt onderzocht? En hoe heb je dat aangepakt?

“We hebben in drie verschillende studies onderzocht wat belangrijke voorspellers én gevolgen zijn van opvoedgedrag van vaders van jonge kinderen. Om dit te onderzoeken, hebben we gebruikgemaakt van longitudinale, hormonale en observationele onderzoeksmethoden. We vonden het belangrijk om vaders hetzelfde te behandelen als moeders. Daarom hebben we dezelfde meetinstrumenten voor beide ouders gebruikt en de bewoordingen waar nodig genderneutraal gemaakt.

De uitkomstmaten waarop ik me heb gericht, waren pestgedrag en genderstereotype normen van kinderen. En bij vaders heb ik gekeken naar testosteronniveaus, mentale gezondheid en persoonlijkheid, sensitief dan wel hardhandig opvoedgedrag, genderspecifiek opvoedgedrag en de mate van religiositeit. In de studie naar pestgedrag en de studie naar gendersocialisatie hebben we ook moeders meegenomen.”

Je hebt een heel persoonlijk voorwoord geschreven, met jouw kijk op een aantal van de centrale constructen in je proefschrift: vaders, gender en religie. Waarom vond je dit belangrijk?

“Dat was eigenlijk een suggestie van mijn promotor, Judi Mesman. Binnen de onderzoeksgroep waar ik werkte, wordt veel onderzoek gedaan naar vooroordelen, ook in de opvoeding. Het is dan logisch dat je je als onderzoeker ook kritisch opstelt tegenover je eigen vooroordelen. Welke kenmerken van je eigen achtergrond maken dat je mogelijk een gekleurde blik hebt op wat je onderzoekt? Ik vond het heel waardevol om daar bij stil te staan en bewust maatregelen te nemen om mijn eigen vooroordelen zo min mogelijk invloed te laten hebben op het uitvoeren van het onderzoek en het interpreteren van de data.”

Wat kwam je te weten over je eigen vooroordelen? En werden deze bevestigd of ontkracht in je onderzoek?

“Ik ben opgegroeid met het idee dat religie vaak samengaat met conservatieve denkbeelden over genderrollen, alhoewel ik me er ook bewust van ben dat er grote verschillen bestaan binnen de groep van mensen die zichzelf religieus noemt. In mijn onderzoek was ik daarom extra benieuwd naar de uitkomsten met betrekking tot de invloed van religiositeit van vaders op genderstereotype normen van kinderen. Uiteindelijk bleek mijn hypothese grotendeels te kloppen, maar het lag nét iets genuanceerder: hoe religieuzer vaders waren, hoe meer genderstereotype boodschappen ze uitten en dat voorspelde vervolgens meer genderstereotype normen bij kinderen. En zo’n verband bleek niet te gelden voor moeders, dat was wel onverwacht voor mij persoonlijk.”

Welke onderzoeksvragen over vaders zou je nog beantwoord willen zien?

“Ik ben heel benieuwd of de gevonden verbanden tussen opvoedgedrag van vaders en kinduitkomsten blijven bestaan op de lange termijn. Als kinderen ouder zijn, worden leeftijdsgenoten steeds belangrijker. Het lijkt me interessant om te zien of de invloed van de vader dan nog steeds even sterk aanwezig is op het gebied van pestgedrag en gendersocialisatie. Ook is meer onderzoek nodig naar gezinnen met twee vaders of juist naar gezinnen met een afwezige vader.”

Welke rol hoop je dat vaders over pakweg tien jaar spelen in onderzoek en praktijk?

“Ik hoop dat het in de toekomst heel normaal is om zowel vaders als moeders te betrekken bij onderzoek en de praktijk. Overigens ben ik er ook voor om andere minderheidsgroepen meer te betrekken, zoals gezinnen met een religieuze of lagere sociaaleconomische achtergrond. Dit vraagt om meer flexibiliteit van professionals en dat is een uitdaging. Voor onderzoekers is de uitdaging om onderzoek minder perfect uit te willen voeren: onderzoekstechnisch zullen er misschien wat concessies gedaan moeten worden, maar het onderzoek wordt wel inclusiever door meer verschillende opvoeders te betrekken en zegt daarmee uiteindelijk ook meer over de échte wereld.”

tekst: Sanne de Vet

De Vries, E. E. (2023). Focus on fathers: Longitudinal, hormonal, and observational studies on fathers’ parenting in families with young children. https://hdl.handle.net/1887/3641824

Kathinka Bruinsma had veertig jaar geleden, als startende wijkverpleegkundige, contact met iedereen in het dorp waar ze werkte. Met ouders, opa’s en oma’s, de huisarts, de hoofdmeester van school. Een systemische blik en werkwijze. Ze was begin twintig en leerde meteen al dat ouders het niet alleen kunnen: It takes a village to raise a child. Maar ze moest op een gegeven moment van haar werkgever de keuze maken tussen volwassenen en kinderen. “Dat ging niet in mijn hoofd.” Het hokjesdenken heeft ze nooit kunnen begrijpen. Daarna heeft ze in verschillende functies en bij verschillende organisaties gewerkt. De laatste jaren als zelfstandig trainer en adviseur, bij onder andere de gemeente Utrecht en zorgorganisaties.

Zes jaar geleden richtte ze Ouders van Betekenis¹ op en afgelopen jaar de Kenniswerkplaats Pedagogische Basis². Al die jaren is ze bezig geweest met hetzelfde thema, aansluitend bij haar waarden en normen: ‘Hoe zorgen we dat mensen weer eigenaar worden van hun eigen zaak? Hoe kunnen we gelijkwaardig samenwerken, met erkenning voor ieders rol en deskundigheid?’

Gewone opvoedvragen

“Gelijkwaardig samenwerken lijkt zo simpel, en toch doen we het onvoldoende”, zegt Kathinka.

“In Nederland is alles, dus ook hulpverlening, georganiseerd in systemen en hokjes. Professionals gaan op pad met een bepaalde opdracht, waardoor ze kunnen afdrijven van wat oorspronkelijk de bedoeling was. We hebben een geïndividualiseerde samenleving, waar veel is weggesaneerd en de gemeenschapszin of nabuurschap grotendeels is verdwenen.”

Terwijl de Jeugdwet juist ook een rol ziet voor de sociale omgeving, de pedagogische basis (zie kader).

Kathinka: “Tegelijkertijd worden veel vraagstukken opgelost met hulpverlening, in plaats van te vertrouwen op het oplossingsvermogen van ouders zelf. Denk aan de gesprekjes tussen twee moeders op een bankje in de speeltuin. Daar gaat de pedagogische basis over, over de ‘gewone’ opvoedvragen waarover ouders in een natuurlijke ontmoeting ervaringen kunnen uitwisselen met elkaar.”

“Ouders moeten ook de hand in eigen boezem steken, want veel durven niet meer openlijk te vertellen dat ze de opvoeding soms moeilijk vinden en wel wat ondersteuning kunnen gebruiken. En hulpverlening voor hun kind kan voor ouders fijn zijn, dan hoeven ze minder naar zichzelf te kijken.”

Gelijkwaardige samenwerking

Met Ouders van Betekenis heeft Kathinka ouderinitiatieven in de gemeente Utrecht ondersteund om meer zichtbaar te worden en om hen te empoweren als gelijkwaardige samenwerkingspartner voor de gemeente. Hiervoor heeft ze 250 ouders met jonge kinderen geïnterviewd over wat zij belangrijk vinden in het contact met professionals, bij onder meer het consultatiebureau, de kinderopvang, scholen en de gemeente.

Ouders blijken gelijkwaardige samenwerking heel belangrijk te vinden. Ouders zijn een bron van wijsheid, een deskundige over hun eigen kind.Maar in de contacten met professionals ervaren zij dat vaak niet zo. De gesprekken met ouders resulteerden in twaalf zogenoemde relatieversterkers (zie kader), die professionals laten nadenken over hoe zij gelijkwaardigheid vormgeven, met oog voor ieders rol en deskundigheid. Zoals: Wil je me laten merken dat ik belangrijk ben? Wil je mij de tijd geven om je goed te verstaan? Ga je ook jezelf laten zien?

In het Leernetwerk van de Kenniswerkplaats Pedagogische Basis zitten ouders, hulpverleners, beleidsadviseurs en andere professionals samen aan tafel. “Hiermee wordt de stap gemaakt naar het ‘hoe’. Hoe realiseer je een gelijkwaardige samenwerking? Want dat klinkt simpeler dan het is. De uitwisseling van verschillende perspectieven is belangrijk, om elkaar te leren kennen, samen te leren en gezamenlijkheid te creëren. Als iedereen de rol en de deskundigheid weet van de ander en die erkent, dan kan iedereen vanuit zijn eigen positie iets toevoegen aan wat nodig is. Dan ontstaat er gedeeld eigenaarschap.”

Welke adviezen heeft Kathinka voor pedagogen?

“Vraag aan ouders wat hun deskundigheid is op het gebied waar je het samen over hebt. Neem tijd om de relatie te vormen en sta samen stil bij hoe je gaat samenwerken. Check hoe de ander jou ervaart in de samenwerking. We denken te makkelijk dat we gelijkwaardig samenwerken, maar dat kun je in je eentje niet beoordelen, daar heb je de ander bij nodig. Zorg dat je hier in opleidingen en bij beginnende professionals aandacht voor hebt. Ga er gewoon mee aan de slag, dat kan in kleine stapjes.”

tekst: Marleen Baeten

1. www.oudersvanbetekenis.nl
2. www.kenniswerkplaatspedagogischebasis.nl
3. www.nji.nl/impact-maken-met-jeugdbeleid/jeugdwet
4. Opgroeien doe je samen (2022), Nederlands Jeugdinstituut.

De Kinderombudsvrouw is veel op pad voor haar werk. Ze voert wekelijks gesprekken met bestuurders van organisaties in de jeugdzorg en het onderwijs, met inspecties, gemeenten en ministeries. Ook probeert ze zoveel mogelijk kinderen en jongeren zelf op te zoeken en te horen wat er bij hen speelt.

Margrite Kalverboer: “Ik zoek vooral jongeren op die minder gemakkelijk met ons contact kunnen maken, zoals jongeren in een – gesloten – instelling of ik ga in gesprek met kinderen die passend onderwijs nodig hebben over het leerlingenvervoer.”

Beweging

Ze spreekt organisaties aan, adviseert gevraagd en ongevraagd en brengt mensen in beweging. Zo was ze twee jaar geleden op werkbezoek bij het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) in
Ter Apel en schrok enorm van de misstanden. In de media en met een brief naar de staatssecretaris maakte ze dat kenbaar. Onlangs was Margrite Kalverboer op verzoek van het COA weer in Ter
Apel.

“Alle punten waarvan ik had aangegeven ‘dat moet anders en kan beter’, hadden ze aangepakt! De medewerkers doen en deden enorm hun best om voor een goede daginvulling te zorgen. En activiteiten waardoor kinderen zich iets meer thuis voelen, bijvoorbeeld een eigen kussensloop maken.”

Nog een voorbeeld van hoe de Kinderombudsvrouw werkt. “De parlementaire-enquêtecommissie rondom de aardbevingen in Groningen vroeg mij: Hoe zit het daar met de kinderen? Toen heb ik gezegd: Ga het de kinderen zelf vragen! En dat is gebeurd.”

De Kinderombudsvrouw speelt ook een grote rol bij het aanjagen van kinderparticipatie. Kinderen zie je nu in lokale jeugdadviesraden, ze komen op ministeries en spreken Tweede Kamerleden.

“Maar”, zegt ze, “we zijn er nog niet. Je hebt alleen betekenisvolle participatie als je de visie van het kind ook echt meeweegt en als het kind daarmee invloed heeft op de besluiten die je neemt. En als je je besluit fatsoenlijk aan kinderen terugkoppelt.”

Pilots

Er lopen enkele pilots bij ministeries waar bij toekomstige wetgeving een Kinderrechtentoets wordt toegepast. Zo is het ministerie van Justitie en Veiligheid bezig met beschermingswetgeving en Ondertoezichtstelling (OTS) en is er een pilot wetgeving rond meerouderschap. De provincie Utrecht wil bij alle wetgeving en beleid een Kinderrechtentoets doen en er zit nog veel meer in de pijplijn.

“Zo hoor ik dat kinderen die in de buurt van Schiphol wonen, concentratieproblemen hebben en slecht slapen. Tot nu toe is er in wetgeving en beleid rond de uitbreiding van de luchthaven niet
gekeken naar wat dit betekent voor de ontwikkeling en het leven van kinderen en hoe we daar rekening mee gaan houden. Denk bijvoorbeeld aan geluidsoverlast, waardoor kinderen slechter slapen en zich minder goed kunnen concentreren. Daar moeten we als samenleving en specifiek beleidsmakers rekening mee houden”, aldus Margrite Kalverboer.

Het beste besluit

Een ander, al langer bestaand instrument van de Kinderombudsman is Het Beste Besluit voor het kind. Deze toolkit helpt professionals (van jeugdzorg tot onderwijs en van gemeente tot woningbouwcorporatie) om met kinderen of jongeren in gesprek te gaan over hun belang en dat belang scherp te zien.

Bij ‘Het Beste Besluit voor het kind’ hoort een stappenplan gebaseerd op het Kinderrechtenverdrag. Dat helpt om een afgewogen besluit te nemen waarbij het belang van het kind voorop staat.

Margrite Kalverboer: “Zo sprak ik met kinderen in het aardbevingsgebied in Groningen. Een jongen vertelde dat ze naar een wisselwoning gingen verhuizen, dus moesten zijn spulletjes worden opgeslagen. Door uitstel van de verhuizing duurde dat zeven maanden. Die jongen kon al die tijd niet bij zijn spullen. Het
ging ook nog eens om kind dat in die tijd doubleerde en dacht: deze schoolspullen heb ik dit schooljaar niet meer nodig.”

Met behulp van ‘Het Beste Besluit voor het kind’ zou je dat anders aanpakken.

Rol pedagogen

Voor orthopedagogen is de toolkit ‘Het Beste Besluit voor het kind’ handig om in de dagelijkse werkpraktijk te gebruiken, bijvoorbeeld bij behandelingen.

De Kinderombudsvrouw: “Orthopedagogen werken in de context, horen kinderen en ouders, en gaan ook in gesprek met school, jeugdzorg, en andere organisaties. Ik zie ook in de jeugdhulp en het onderwijs veel problemen die niet worden opgelost, omdat partijen er onderling niet uitkomen. Daar kunnen pedagogen een rol hebben. Zij maken een goede analyse en gaan aan de slag met vragen als: Wat is nu ons gezamenlijk beeld? Hoe dienen wij gezamenlijk dit belang van het kind? Wat staat er in de weg? En hoe gaan we dat oplossen?”

Toekomstwens

Wat hoopt Margrite Kalverboer voor de toekomst?
“Ik hoop dat kinderen gezien worden en datgene krijgen wat het beste past bij hun mogelijkheden en hun situatie. En dat we de zaken wat minder ‘optuigen’. Kijk maar naar de jeugdhulp en de
asielketen. Dat zijn businessmodellen. Er zijn zoveel belangen. We dreigen te vergeten dat het gaat om: Wat heeft dit kind nodig om goed op te groeien?”

tekst: John Smeets

verder lezen

• www.kinderrechtentoets.nl
• www.kinderombudsman.nl/het-beste-besluit-voor-het-kind
• www.kinderombudsman.nl/publicaties/noodoproep-kinderombudsman-blijf-ook-na-een-scheiding-samen-ouders-voor-je-kinderen
• www.kinderombudsman.nl/publicaties/waar-ik-bij-ben

Yvonne is een vrouw van 67 jaar oud. Als één van een tweeling is zij erg klein geboren. Haar ontwikkeling verloopt anders dan bij haar broers en zussen. Daarom gaat ze naar een speciaal kinderdagverblijf, vergelijkbaar met een medisch kinderdagverblijf zoals we dat nu kennen.

Yvonne doorloopt het reguliere onderwijs en behaalt zelfs haar rijbewijs. Ook vindt ze een baan, maar ze verliest deze als de druk te hoog voor haar wordt.

Yvonne heeft jaren geleden zelfstandig gewoond, zoals ieder ander. Ze krijgt hulp van Amarant via het FACT team – Flexible Assertive Community Treatment, een team binnen Amarant dat mensen met een verstandelijke beperking en psychiatrische problematiek helpt -, omdat het zelf vormgeven van haar leven niet lukt.

Verslaafd

Helaas gaat het ook met de hulp van Amarant niet goed met Yvonne. Ze raakt verslaafd aan drugs en alcohol en laat hierdoor onaangepast en ongeremd gedrag zien. Zo kan ze zich op straat uitkleden en zorgt ze voor overlast in de buurt (ze biedt zichzelf aan bij mannen). De veiligheid van haarzelf en anderen komt in gevaar. Via een IBS – inbewaringstelling binnen de Wet zorg en dwang – is Yvonne gedwongen opgenomen op een gesloten afdeling, op het terrein van Amarant.

Dilemma

En hiermee is een dilemma geboren, want Yvonne lijkt helemaal op haar plek bij deze zorgorganisatie. Ze krijgt de juiste hulp, waardoor verdere problemen voor haar en de maatschappij voorkomen worden. Maar een GGZ-indicatie hoort eigenlijk niet thuis in de gehandicaptenzorg. Bovendien blijkt, na goed overleg met de GGZ, dat ze daar geen passend aanbod voor haar hebben. De juiste indicatie (met grondslag VG) kan echter door wetgeving niet afgegeven worden.

Rol orthopedagoog

Gelukkig kan en mag Yvonne met de GGZ-indicatie binnen de zorginstelling blijven wonen. Dit heeft wel financiële gevolgen voor de zorgaanbieder. Zo is er nagenoeg geen financiering voor interne behandeling en moet dit overwegend via de reguliere route vorm krijgen. Bovendien is er maar een beperkt aantal uren beschikbaar voor de dagbesteding.

Ook de verantwoordelijkheden voor de orthopedagoog worden op scherp gezet. Zo wordt er bijvoorbeeld vanuit een andere wet, met andere voorwaarden, gewerkt als zorg niet meer vrijwillig vormgegeven kan worden. Waar je binnen de gehandicaptenzorg werkt volgens de Wet zorg en dwang (Wzd), gebeurt dit binnen de GGZ vanuit de Wet verplichte ggz (Wvggz). Oftewel: wanneer het nodig is om, in het belang van Yvonne, onvrijwillige zorg in te zetten, is dit rechtmatig niet mogelijk. Met alle gevolgen van dien. Wat doe je dan als zorgaanbieder? Wat is dan je rol als betrokken hulpverlener?

‘Hebben wij ons hele leven therapeuten om ons heen nodig?’, vraagt Floor (16) zich af na een intensieve behandelweek met haar gezin, gericht op het verwerken van jeugdtrauma. De vraag blijft hangen bij Levi van Dam (41).

“Zijn we zover afgedreven dat we niet meer zonder professionele mensen kunnen opvoeden en opgroeien? Als je kijkt naar de cijfers, dan zou je denken van wel”, zegt hij in z’n oratie, uitgesproken op 8 november dit jaar aan de Universiteit van Amsterdam.

Epidemiologisch onderzoek

“Dertig procent van de Nederlandse jongeren ervaart zoveel problemen dat ze daarmee voldoen aan de criteria van een psychische stoornis. Een op de drie. Is dat ook een verklaring voor de druk op de jeugdzorg? Hebben jongeren van nu meer mentale problemen dan tien, twintig, dertig jaar geleden?”, was zijn volgende vraag.

Uit epidemiologisch onderzoek, uitgevoerd sinds 1994 – toen de eerste DSM uitkwam – blijkt van niet. “De data zijn al dertig jaar consistent, het is niet zo dat deze generatie meer problemen heeft. Wat nieuw is, is dat de huidige generatie beter in staat is te verwoorden dat het leven soms lastig is. De jongeren van nu zijn de kanarie in de kolenmijn: ze geven als eerste het signaal af hoe ingewikkeld opgroeien is.”

Het vrijetijdsdomein

“Misschien is onze reactie op het benoemen en bespreken van problemen die jongeren ervaren dan niet helemaal adequaat”, zegt Levi van Dam met gevoel voor understatement.

“Jongeren geven aan dat mentaal welbevinden een onderwerp is dat leeft, daar willen ze het over hebben. Ze zijn op zoek naar vormen waarin dat kan en ik hoop de komende jaren iets neer te zetten voor jongeren om dit goed te bespreken. Dat kan thuis of op school, maar het vrijetijdsdomein is wat mij betreft een onontgonnen terrein waar we nog veel meer kunnen bieden.”

“Bijkomend voordeel is dat je dan ook direct bent ontslagen van het motivatieprobleem. Een jongere is vaak niet gemotiveerd voor behandeling en ik denk terecht, want hoe leuk is het nou eigenlijk? Dus proberen we steeds maar weer de jongeren te motiveren, want motivering is één van de belangrijkste voorspellers van behandelsucces. Maar als je het omdraait en je afvraagt ‘waar gaan ze uit zichzelf al graag naartoe?’, en je creëert dáár iets, dan heb je de grootste succesfactor al gerealiseerd.”

tekst: Bart van Gent
foto: Kirsten van Santen

Kinderen hebben het recht om thuis op te groeien. Hulp aan kinderen vindt daarom thuis plaats of op een plek die zoveel mogelijk op een gezin lijkt, zoals een pleeggezin of gezinshuis. En dus niet in een grootschalige residentiële instelling. Deze visie staat bekend als ‘zo thuis mogelijk opgroeien’. Tot mijn verrassing is dit begrip niet overal ingeburgerd bij hulpverleners die met gezinnen werken.

De visie kent wel een breed draagvlak in de jeugdzorg, maar is veel minder bekend bij professionals in bijvoorbeeld wijkteams of het onderwijs. Zo vertellen Harmke Bergenhenegouwen en Marlies de Jong, portefeuillehouders ‘Zo thuis mogelijk opgroeien’ bij het Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Dat is een van de redenen waarom zij de handreiking Mijn Thuis¹ schreven. Daarnaast wilden zij de kennis over ‘zo thuis mogelijk opgroeien’ bundelen, als een kompas voor professionals die met gezinnen werken. Met name gezinnen met meervoudige, ernstige en langdurige problemen.

Gezamenlijke koers

Terwijl veel professionals in de jeugdhulp en jeugdbescherming de visie onderschrijven, lukt het in de praktijk nog onvoldoende om kinderen zo thuis mogelijk te laten opgroeien, geeft Harmke aan. “We zien nog niet dat het aantal uithuisplaatsingen fors daalt of dat kinderen na een uithuisplaatsing op dezelfde plek kunnen blijven. Toch wil iedereen het. Uit de jeugdbescherming kregen we de vraag om vanuit het NJi een handreiking te schrijven, zodat professionals een gezamenlijke koers kunnen aanhouden. Die handschoen hebben we opgepakt.”

Ook is er nog onvoldoende een integrale aanpak, vult Marlies aan. “We willen met de handreiking professionals aanzetten om verder te denken. Als je iemand behandelt voor bijvoorbeeld een depressie, dan is het belangrijk te beseffen dat iemand meer rollen heeft dan alleen die van de patiënt. Iemand is ook een partner of een moeder. Dan komt de vraag: ‘Hoe gaat het met de kinderen?’ En vervolgens: ‘Wie in de buurt kan er ondersteunen?’ Zo zorg je dat het hele gezin hulp krijgt, in plaats van alleen de ouder met een depressie of het kind met gedragsproblemen.”

Stoel

In de praktijk is gedeeld opvoederschap niet gemakkelijk. Al is het maar omdat ouders sterke gevoelens van verlies, rouw, boosheid of schuld kunnen ervaren. Zo vertelt een ouder in de handreiking (p. 28): ‘De pleegouders waren gelukkig ongelofelijk lief. Ze probeerden me zoveel mogelijk bij de opvoeding te betrekken. Maar of ik alles gelijk accepteerde? Dat ook niet. Ik was boos op de situatie, niet op de pleegouders. Als je dat niet inziet, ga je dat al snel afreageren op het pleeggezin.’

Het is goed als pleegouders zulke gevoelens begrijpen en erkenning geven aan de ouders. Marlies heeft een mooi voorbeeld. “Ik sprak een gezinshuisouder die vertelde over het bezoek van de ouders aan het gezinshuis. Het ging om ouders met een licht verstandelijke beperking die op visite kwamen toen hun kind jarig was. Zodra de ouders binnenkwamen in de huiskamer, stonden de gezinshuisouders allebei op en boden ze hun stoel aan hen aan. Vandaag waren de ouders belangrijk en mochten zij op hun stoel zitten. Symbolisch en ook systemisch gezien heel sprekend in de zin van ‘jij hoort op de stoel van de ouder’.”

Wat zijn de belangrijkste uitdagingen waarmee pedagogen in dit werkveld worden geconfronteerd?

“De grootste uitdaging waar ik direct aan denk, is het tekort aan personeel. Dit is lastig en zorgwekkend voor onze cliënten. Voor hen is het essentieel om begeleiders te hebben die hen en de afspraken op de woning kennen. Dat geeft een gevoel van veiligheid. Hiervoor heb je continuïteit en betrokken begeleiders nodig. Voor mij als gedragsdeskundige is het een uitdaging om te werken met een team van begeleiders dat deels uit uitzendkrachten bestaat.

Een ander belangrijke uitdaging is het bewaken van professionele afstand. Het is cruciaal om je werk niet mee naar huis te nemen. Ook voor mijzelf is dit een uitdaging, omdat ik weet dat het werk nooit ‘af’ is. Het gaat om kwaliteit van leven van mensen, en daar kan altijd verbetering in worden aangebracht.”

Welke mogelijkheden zijn er voor specialisatie of verdere opleiding binnen dit werkveld?

“Veel! Je kunt de opleiding tot orthopedagoog-generalist volgen, wat ik iedereen zou aanraden, zeker binnen de gehandicaptenzorg. Als gedragsdeskundige werk je vaak systemisch, en deze opleiding sluit hier goed bij aan. Daarnaast zijn er verdiepingsmogelijkheden in thema’s, zoals ouder wordende cliënten, verslaving, moeilijk verstaanbaar gedrag of systemisch werken.

Je kunt je ook specialiseren in diagnostiek en behandeling, of verder scholen in cognitieve gedragstherapie en EMDR, behandelmethoden die veel worden toegepast binnen de gehandicaptenzorg.”

tekst: NVO-netwerk Studenten & Starters

Interesse in het netwerk? Mail naar nvo.studentenenstarters@gmail.com