‘Sinds de jaren negentig is opvoeden veranderd van iets wat je er gewoon bij deed, naar hét levensproject dat moet slagen’, zegt orthopedagoog en gastschrijver Kina Smit in dit nummer van de Pedagoog. ‘Opvoeden is stressvol en reuze ingewikkeld geworden.’
Volgens Smit kunnen orthopedagogen een tegengeluid laten horen om ouders hun vertrouwen terug te geven. Om te beginnen met de boodschap dat kinderen geen perfecte opvoeder nodig hebben, maar gewoon ouders. ‘Mensen die het goed bedoelen, vanuit  liefde handelen en soms de mist in gaan.’

Volgens hoogleraar Biologische aspecten van zorgrelaties Peter Bos moeten ouders tegenwoordig veel ballen tegelijk in de lucht houden. ‘Dat maakt opvoeden complexer en zorgt voor meer mentale last’, vertelt hij in het omslaginterview. Veel gezinnen gaan gebukt onder stress en kinderen nemen de stress over van hun ouders.
‘Zelfs als ze niet weten waar die stress vandaan komt. In een ideale gezinssituatie kun je een buffer zijn voor elkaars stress, co-reguleren. Als dat niet meer lukt, wordt de stress alleen maar erger en de kwaliteit van zorg minder. Eigenlijk loopt zo’n systeem dan vast. Voor kinderen heeft dit gevolgen op alle vlakken: emotioneel, op school, hun gezondheid.’

Echtscheidingen zorgen voor veel stress in gezinnen. ‘Bij ouders kan de opvoeding onder druk komen te staan’, schrijft Femmie Juffer in opvoeders van nu. ‘Kinderen van gescheiden ouders hebben een lager welbevinden en meer gedragsproblemen.’ Om die kinderen en hun ouders te ondersteunen, startte TNO het programma Dappere Dino’s. Later kwamen daar Stoere Schildpadden voor kleuters en de ScheidingsATLAS voor ouders bij.

In de casus schrijft orthopedagoog Marja Hodes over Priscilla (29), een alleenstaande moeder met een lichte verstandelijke beperking, die het opvoeden van haar drie kinderen erg stressvol vindt. Er zijn grote zorgen over de ontwikkeling van de jongste, Frenkie van 3 jaar. Hij heeft driftbuien, luistert niet, gooit met spullen en praat weinig. Dankzij de opvoedinterventie VIPP-LD, die werkt met videofeedback, leert Priscilla haar zoontje beter te begrijpen en op zijn gedrag te reageren. Dat dempt haar stress – en die van Frenkie – enorm.

Pffff…

Annemiek Haalboom
hoofdredacteur de Pedagoog

‘Ik was opnieuw een baby’, schrijft Peter Bos (Harderwijk, 1983) in het begin van Verbonden over de biologie van menselijke relaties. Dit mooie, vaak grappige en persoonlijke boek opent met een scene in het plaatselijke ziekenhuis. Daar belandt hij, derdejaars student psychologie en vierentwintig uur na het vieren van zijn twintigste verjaardag, wegens ademhalingsmoeilijkheden op de intensive care. Volledig aangesloten aan bedrading en volledig afhankelijk van de zorg van anderen. De diagnose: lymfeklierkanker, met tachtig procent kans om te overleven.

Kwetsbaar

Is toen, in het ziekenhuis, je interesse voor zorgrelaties ontstaan?
“De ervaring dat je zo fundamenteel afhankelijk bent en hulpeloos is zeker vormend geweest. Je beseft dat het goede leven dat je hebt niet vanzelfsprekend is en zelfs je gewone basisbehoeftes niet. Daarvoor ben je afhankelijk van anderen. Het besef dat mensen inherent heel kwetsbaar zijn, heeft zeker een zaadje geplant. Dat neem je mee bij alles wat je daarna doet. En ook mijn dochter.”

Je oudste dochter?
“Ja, ze is nu bijna zeventien. Het was een verrassing dat zij het syndroom van Down had, want m’n vrouw en ik waren allebei nog jong. Echt een donderslag bij heldere hemel. Het ouder worden maakt al heel duidelijk dat jij de verantwoordelijkheid draagt voor zo’n hulpeloos wezentje. In haar geval wisten we meteen dat ze de rest van haar leven meer afhankelijk van ons zou zijn dan anders.”
“Je komt ook in een wereld terecht van zorgbehoefte, van speciaal onderwijs en van instanties als de stichting Downsyndroom. Als je gezonde kinderen hebt, blijft die wereld verborgen. Misschien wel dankzij al die goede zorg, waardoor er een eigen wereldje is gecreëerd voor mensen die niet mee kunnen met de rest van de stroom. Dat heeft mijn ogen geopend: dat kan toch niet de bedoeling zijn! Dus dat heeft ook meegespeeld. Ik vind het mooi om nu op een instituut te werken waar mensen daar ook onderzoek naar doen en met die doelgroep werken.”

Testosteron en oxytocine

In zijn boek Verbonden uit 2020 schrijft Peter Bos dat hij het meest gefascineerd is door de evolutionair oudste sociale band die er is, die tussen ouder en kind. Daarbij interesseert de werking van hormonen hem in het bijzonder. Hij promoveerde als biologisch psycholoog aan de Universiteit Utrecht op de invloed van hormonen op sociaal gedrag.

Hoe ziet de band tussen ouder en kind er evolutionair gezien uit?
“Bij zorggedrag denken we vaak aan het ‘echte’ verzorgen, het vasthouden, het voeden. Maar daar gaat een vorm van zorggedrag aan vooraf: het beschermen. Dat is evolutionair nog ouder, dat zie je al bij vissen. Vandaaruit zijn wij zoogdieren afhankelijk geworden van warmte, lichaamscontact, borstvoeding. Naast bescherming moet je dat een kleintje ook geven, het hele pakket. Het zijn heel oude fundamentele behoeften, die ook spelen in de complexe wereld van nu.”

Mentale last

Sinds 2024 is hij hoogleraar Biologische aspecten van zorgrelaties bij Pedagogische Wetenschappen in Leiden. In zijn oratie Een wetenschap van verbondenheid1 vorig jaar, vertelde hij dat veel gezinnen gebukt gaan onder stress. ‘Bij ouders kan dit leiden tot het recentelijk erkende fenomeen parental burn-out.’

Wat is er aan de hand?
“Ouders moeten veel ballen in de lucht houden. Kinderen krijgen en opvoeden is sowieso zwaar en intensief. Daarnaast wil je een carrière op gang houden. Of je hebt geen werk en de muren komen op je af. Er is ook veel bijgekomen voor ouders: allerlei clubjes en afspraken, meer aandacht voor psychische problemen van kinderen, meer betrokkenheid bij school – denk alleen al aan Magister dat je constant op de hoogte houdt – mobiele telefoons, omgaan met sociale media. Dat maakt opvoeden complexer en zorgt voor meer mentale last.
Waarbij er nog steeds onevenredig veel zorg neerkomt op de schouders van moeders, ondanks alle goede voornemens de taken eerlijk te verdelen wanneer er een eerste kind op komst is. Na een jaar blijkt dat in negen van de tien gevallen niet te zijn gelukt.”

Gezinsstress

Welke gevolgen heeft die stress voor kinderen?
“Stress is breder dan het individu. Mensen hebben stress, maar gezinnen ook. Wat is de weerbaarheid van het hele systeem onder druk? Als ouders stress ervaren, nemen kinderen het over, weten we uit onderzoek. Zelfs als ze niet weten waar die stress vandaan komt. Dus gestreste ouders maken gestreste kinderen. In een ideale gezinssituatie kun je een buffer zijn voor elkaars stress, zorgen dat een ander z’n stress kan laten zakken, co-reguleren. Als dat niet meer lukt, wordt de stress alleen maar erger en de kwaliteit van zorg minder. Eigenlijk loopt zo’n systeem dan vast. Voor kinderen heeft dit gevolgen op alle vlakken: emotioneel, op school, hun gezondheid.”

Hoe kan de kennis van hormonen bijdragen aan minder stress?
“Mijn insteek als onderzoeker is vooral fundamenteel, ik wil weten hoe het zit, niet direct een oplossing brengen. Zo dragen we bij aan meer kennis over hoe stress binnen gezinnen werkt. We geven een biologische basis aan waaróm je je op een bepaalde manier gedraagt. Je kunt ouders uitleggen wat er gebeurt. Het zit niet ‘tussen je oren’. Nu voelen mensen zich vaak schuldig, een slechte ouder, als er iets misgaat. Maar het kan ook aan je eigen jeugd liggen. Trauma heeft een enorm effect op hoe je op stress reageert en hoe je dat weer overdraagt op de volgende generatie.”

Trauma en opvoedstress

Tijdens het NVO-congres vorig jaar vertelde promovendus Ashish Ghoerbien van de Universiteit Leiden over het vervolgonderzoek naar opvoedstress bij vaders die in hun jeugd zijn mishandeld. Met steun van het NVO-Onderzoeksfonds startte Renate Buisman dit onderzoek in 2023. Samen met hen werkt Peter Bos aan nieuw onderzoek.

“Mijn onderzoek naar hormonen en stress en hun onderzoek naar trauma komen zo mooi bij elkaar. We weten dat trauma veel effect heeft op de hormoonhuishouding en de psychologie van mensen. We willen nu onderzoeken hoe zich dat vertaalt naar zorggedrag met eigen kinderen. Als je een verleden met mishandeling hebt, ben je dan emotioneel reactiever, gevoeliger voor stresssignalen, sneller getriggerd bij kinderen? Kom je sneller in een negatieve spiraal terecht? Dat ingewikkelde proces hopen we beter te gaan begrijpen.”

Volgens Peter Bos wordt in veel onderzoek – tot nu toe – mishandeling of trauma op één hoop gegooid. “Maar waarschijnlijk is de vorm van trauma heel bepalend. Verwaarlozing, wat veel voorkomt, emotioneel of fysiek, kan bijvoorbeeld een heel andere uitwerking hebben dan actieve mishandeling, dus fysiek of emotioneel geweld.
Daar willen we de komende jaren beter zicht op krijgen zodat we die vaders ook beter kunnen ondersteunen. Liefst laagdrempelig, voordat zij problemen ondervinden en er zware, dure interventies nodig zijn. Hoe deze interventies er uit moeten zien, is een urgente vraag. Om die reden hebben we een vader-kenniscafé georganiseerd met professionals over vaderbetrokkenheid, om zo wetenschap en praktijk meer met elkaar te verbinden.”

Grootmoederhypothese

Peter Bos pleit voor het meer collectief grootbrengen van kinderen via informele netwerken, zoals we dat van oudsher gewend zijn, toen we nog in groepen leefden in plaats van tegenwoordig inkerngezinnen. In Verbonden legt hij uit dat cognitieve empathie – je in een ander kunnen verplaatsen – in die tijd waarschijnlijk is ontstaan, toen we ons als kinderen nog aan vele opvoeders moesten hechten. Hij ontkracht de mythe dat moeders de beste verzorgers zijn.

“Vaders zijn daar net zo goed in en voegen ook iets toe. Ze dagen kinderen in spel vaker uit bijvoorbeeld en daardoor zijn zij op latere leeftijd minder angstig, hebben ze meer zelfvertrouwen. Daarnaast kan opvoeding door een vader positieve effecten hebben op de cognitieve ontwikkeling en schoolvaardigheden van kinderen.”

Je schrijft in je boek dat oma’s van oudsher ook heel belangrijk zijn. Hoe zit dat?
“Vanuit de evolutionaire psychologie is daar de grootmoederhypothese omheen gebouwd. Die stelt een heel crue. vraag: waarom zijn er eigenlijk oma’s? Waarom leven vrouwen nog als ze niet meer vruchtbaar zijn? Als je door de survival of the fittest bril kijkt, zou het slim zijn je tot aan je kist voort te planten. Dus blijkbaar kun je op een bepaalde leeftijd een grotere bijdrage leveren als steun voor je kleinkinderen in plaats van zelf nieuwe kinderen op de wereld te zetten. Uit onderzoek blijkt dat betrokken grootouders – ook opa’s – alle succesfactoren verhogen in de ontwikkeling voor kinderen. Dus het is niet voor niks.”

Vaderschap

Peter Bos woont met zijn dochter (16), zoon (14) en jongste dochter (8) in Ermelo, vlak naast zijn geboorteplaats Harderwijk. Wat voor vader is hij zelf?
“Ik probeer te practisen wat ik preach. Als ik terugkijk op hoe ze zijn groot geworden, heb ik niets gemist, overal bij kunnen zijn en een rol kunnen spelen in het zorgen. Nu ze groter zijn, hoef ik geen luiers meer te verschonen, maar mag ik ’s avonds helpen bij de planning van hun huiswerk. Ik maak nog wel dagelijks broodtrommels klaar. Het is een luxe dat ik altijd flexibel ben geweest met mijn werk. Als onderzoeker kun je ook ’s avonds en desnoods ’s nachts werken. Daardoor kon ik mijn kinderen naar school brengen en ophalen.”

Dat zorgzame zit in hem, denkt hij. Hij was dol op zijn kleine neefjes en nichtjes en zijn vader was een groot voorbeeld.
“Thuis lag de bulk van het huishoudelijk werk wel bij mijn moeder, als huisvrouw. Maar mijn vader draaide volwaardig mee. De was doen, stofzuigen, schoonmaken, afwassen, boodschappen doen, de was ophangen. Hij deed het allemaal. Later realiseerde ik me pas hoe bijzonder dat eigenlijk was. Ik heb ook altijd iets zorgzaams in me gehad, vroeger vooral voor dieren en de natuur. Maar peuters en kleuters heb ik altijd leuk gevonden en dat wilde ik ook graag
ervaren als vader.”

Je was al jong vader?
“Ik was 26 toen mijn oudste dochter geboren werd. In mijn bubbel was dat heel jong. Toen ik het op de universiteit vertelde, moesten mensen erom lachen. Ze geloofden het gewoon niet. ‘Jij vader?!’ Dat vond ik heel raar en niet zo heel aardig.”

Mazzel

Je bent ook een jonge hoogleraar en sinds vorig jaar bovendien wetenschappelijk directeur van het onderzoeksinstituut. Hoe ben je in 2019 als biologisch psycholoog bij Pedagogische Wetenschappen in Leiden beland?
“Dat is echt uit interesse. Onderzoek naar empathie heb ik altijd interessant gevonden. In Utrecht zat ik bij een onderzoeksgroep waar heel fundamenteel onderzoek werd gedaan, vooral naar het visuele systeem en daar had ik weinig affiniteit mee. Ik wilde onderzoek doen dat ertoe doet voor mensen, dat gaat over wat voor mij belangrijk is in het leven. En dat doen we hier bij Pedagogische Wetenschappen.

Dat ik in Leiden terechtkwam, was gewoon mazzel. Ik was universitair docent in Utrecht en er kwam in Leiden een vacature voor hoogleraar. Daar kon ik niet op solliciteren, zover was ik nog helemaal niet. Maar ik heb het toch gedaan. Gaandeweg het gesprek bleek de klik zo goed, dat ik toch mocht komen. Maar nog niet als hoogleraar, dat duurde nog even.”

Box

Aan het eind van ons gesprek vraag ik nieuwsgierig naar de grote babybox, die in de hoek van zijn werkkamer in Leiden staat. Wat doet die daar?
“Die stond in het gezinslab voor onderzoek. Toen dat dicht ging, vroeg een collega of er nog iets bewaard moest worden. Anders ging alles naar de stort. Toen zag ik die box en ik heb toch veel te veel ruimte in deze kamer. Ik dacht: als er een keer iemand op de afdeling is met een baby, mogen ze die even bij mij brengen. Hij is nog niet erg gebruikt. Dat vind ik wel jammer. Een paar uur met een baby lijkt me reuze gezellig.”

Tekst: Annemiek Haalboom

1. Oratie Peter Bos, Een wetenschap van verbondenheid.

Voor- en nadelen ADHD-interventies

Er is veel onderzoek gedaan naar behandelingen voor ADHD, zowel bij kinderen als volwassenen. De uitkomsten lopen sterk uiteen. Juist daarom is een zogenoemde umbrella review – een overkoepelende analyse waarin resultaten uit meerdere systematische reviews en meta-analyses worden samengebracht – zo waardevol. In dit onderzoek zijn maar liefst 221 meta-analyses opnieuw geanalyseerd. Elk met een unieke combinatie van deelnemers, interventies, comparators (controle- of vergelijkingsgroepen) en uitkomstmaten.en. Een waardevolle tool om  gesprekken met cliënten

Bijzonder is dat dit onderzoek laat zien waarom effectgroottes niet alles zeggen. Een effectgrootte geeft aan hoe sterk een interventie gemiddeld werkt; bewijskracht zegt iets over hoe zeker we van dat effect kunnen zijn, op basis van de kwaliteit en hoeveelheid onderzoek. Die twee lopen in het geval van ADHD-onderzoek verrassend vaak niet gelijk met elkaar op. Niet-medicamenteuze interventies – zoals acupunctuur, ouderbegeleiding, cognitieve gedragstherapie of mindfulness – laten soms grote effecten zien, maar met lage bewijskracht, óf juist kleinere effecten met hogere bewijskracht. Verder laten medicamenteuze behandelingen op korte termijn regelmatig medium tot grote effecten zien op ADHD-symptomen, maar blijken ze tegelijkertijd vaak minder goed te verdragen door cliënten, zeker op volwassen leeftijd. Bijwerkingen spelen daarbij een grote rol. Op de lange termijn vonden de onderzoekers opvallend weinig betrouwbare gegevens, ongeacht het type behandeling.

Voor ons professionals betekent dit vooral dat voorzichtig adviseren essentieel blijft. Grote effecten in statistieken kunnen in de praktijk heel anders uitpakken voor kinderen, jongeren en volwassenen. Shared decision making is daarbij van groot belang. Zorg ervoor dat je als professional goed op de hoogte bent van wat we wel én niet weten over ADHD- interventies en wat per interventie de voor- en nadelen kunnen zijn, zodat je accurate informatie kunt delen met cliënten. Het onderzoeksteam van deze review ontwikkelde hiervoor een toegankelijke website (ebiadhd-database.org) waarop per leeftijdsgroep en per interventie inzichtelijk is gemaakt wat bekend is over effect, bewijskracht en mogelijke bijwerkingen. Een waardevolle tool om gesprekken met cliënten wetenschappelijk goed onderbouwd te voeren.

Gosling, C.J., Garcia-Argibay, M., De Prisco, M., et al. (2025). Benefits and harms of ADHD interventions: umbrella review and platform for shared decision making. doi.org/10.1136/bmj-2025-085875

Afgelopen periode hebben we twee keer het vak Capita Selecta, Maatschappelijke thema’s gehad, waar ik vorige keer over schreef. Van tevoren leek de wetenschappelijke lesdag mij taai, maar het was super interessant en motiverend. Zo ook de lesdag over columns schrijven. We startten met het bedenken welke cliënt ons is bijgebleven en waarom. Op basis daarvan hebben we een column geschreven. Mijn column gaat over het belang van de samenwerking tussen jeugd- en volwassenenzorg. Doordat de volwassenenzorg vaak individualistisch wordt aangepakt en er ook geen overdracht plaatsvindt naar de omgeving, komen gezinnen vaak in de problemen, waardoor de kinderen in de jeugdhulp terechtkomen. Mijns inziens kan dat verbeteren door de zorg aan volwassenen systemisch in te zetten. Onze columns, tevens een Kenmerkende BeroepsSituatie, hebben we allemaal gepubliceerd. Velen van ons op de website van de NVO www.ikkanhet.nl. Het schrijven over het vak is zo drempelverlagend geweest.

Verslaving en seksueel geweld

In het tweede blok Capita Selecta hebben we twee lesdagen over rouw gehad, één over verslaving en één over seksueel misbruik en seksueel geweld. Inhoudelijk zware thema’s, maar ook nu weer super interessant en inspirerend. Ondanks dat ik met veel van deze problematiek al werk, heb ik tijdens deze lesdagen ook veel nieuwe dingen geleerd. Bijvoorbeeld hoe je met ouders in gesprek kan over het middelengebruik van hun kind en van zichzelf, om hen zo te stimuleren te stoppen met het middelengebruik. Of hoe je in gesprek kan gaan met een kind over verlies en in hoeverre je informatie aan het kind geeft of niet. Ik heb nog nooit zoveel notities meegeschreven als tijdens de inspirerende lesdag van Iva Bicanic, klinisch psycholoog en onlangs benoemd tot hoogleraar ‘Seksueel misbruik van kinderen: de gevolgen en behandeling’ aan het UMC Utrecht. Niet alleen over cijfers, de onderzoeken die ze heeft gedaan, de consequenties, maar ook hoe belangrijk het is om in gesprek te gaan met de gezinnen over de seksuele ontwikkeling en seksuele ervaringen.

Switchen

Tussen deze blokken door hebben we het blok Cognitieve GedragsTherapie gehad. Dat viel me zwaar, omdat je steeds moet switchen tussen de vakken. De voorbereiding en literatuur zijn veel meer dan de andere vakken, waardoor het meer tijd en energie kost naast het privéleven. Na een paar dagen rust heb ik mijn schouders er weer ondergezet en ben ik er weer vol voor gegaan. Inhoudelijk is het best boeiend en neem ik er veel van mee in de praktijk.

Ook heb ik in januari mijn halfjaarlijkse evaluaties gedaan bij de groepssupervisie en op mijn werk. Dan sta je weer stil bij wat je het afgelopen half jaar geleerd hebt en dat blijkt steeds verbazingwekkend veel. Soms groei je onbewust en door daarbij stil te staan, merk je dat je veel oppikt uit de lessen en supervisie.

Systeemtherapie

Binnenkort starten we met systeemtherapie. Iets waar ik heel erg naar uitkijk, omdat wij dat bij FamilySupporters veelvuldig toepassen en ik veel collega-systeemtherapeuten heb. Ik verheug me erop me daarin te gaan verdiepen. De boeken zijn al binnen én het einde van de opleiding is in zicht.

tekst: Véronique Wils

Voor de opleiding orthopedagoog-generalist kun je terecht bij:

• www.ppo-opleidingen.nl (Groningen)
• www.ogzon.nl (Eindhoven/Nijmegen)
• www.kingnascholing.nl/opleidingen/2-jarige-opleiding-tot-orthopedagoog-generalist (Amsterdam)
• www.rino.nl/big-opleidingen/orthopedagoog-generalist (Amsterdam)
• www.rinogroep.nl/orthopedagoog-generalist (Leiden/Utrecht)

Liesbeth kwam bij het werk als bijzondere curator terecht via een rechter in Breda. Zij werkte toen als mediator en werd gevraagd deze rol op zich te nemen. “Toen de rechter mij uitlegde wat het inhield, dacht ik meteen: dit is precies waar ik iets kan betekenen. Kinderen die klem zitten in een loyaliteitsconflict, daar móet iemand naast gaan staan.”

In haar zoektocht naar een passende werkwijze, ontdekte ze dat er geen duidelijke, uitgewerkte methodiek was voor zo’n belangrijke rol. Vanuit haar eerdere werk was zij vertrouwd met triangulatie en die methode nam zij mee. “Triangulatie betekent voor mij: iedereen horen, terugkoppelen wat je hebt gehoord en opnieuw luisteren naar de reactie daarop. Door perspectieven naast elkaar te leggen, ontstaat er ruimte. Je ziet dan dat er niet één waarheid is.”
Haar aanpak viel op. Een raadsheer uit Den Bosch, die werkte aan een pilot voor bijzondere curatoren, vroeg haar plaats te nemen in de begeleidingscommissie. Haar rapportages werden gewaardeerd. “Het was pionieren,” zegt ze. “Er was veel vrijheid, maar ook veel verantwoordelijkheid.”

Eigen narratief en vertrouwen

In haar werk kiest Liesbeth voor een vaste werkwijze, maar niet voor een strak model.
“Hoe meer je een complexe situatie in een model probeert te vangen, hoe meer je de nuance verliest,” stelt ze. “Ik werk ook vanuit het verhaal. Mensen willen begrepen worden, niet ingepast.”

Door deze werkwijzen te combineren, zoek je niet naar de waarheid maar naar betekenis. Met triangulatie probeer je zo dicht mogelijk bij de feiten, de waarheid, te komen. Met het eigen narratief, zo dicht mogelijk bij de eigen betekenis. Zowel de betrouwbaarheid als de diepte van de betekenis winnen hierbij.

Vanuit ‘denkvragen’ probeert ze samen met het kind of de volwassenen te begrijpen hoe iemand tot zijn denken is gekomen. Haar achtergrond als orthopedagoog is onmisbaar om de ‘klemsituatie’ van het kind te doorgronden. Haar benadering maakt.uiteindelijk zichtbaar hoe het kind zich positioneert in zijn context. Wat herken je aan het gedrag Transparantie is essentieel, Liesbeth legt haar verslagen altijd voor aan de betrokkenen.

“Ik zeg altijd: dit is jullie verhaal. Als er iets niet klopt of anders moet, dan passen we dat aan. Zelfs als het uiteindelijk anders wordt geformuleerd dan ik het heb gehoord. Het gaat erom dat mensen zich eigenaar voelen. Dat vergroot het vertrouwen aanzienlijk. Mensen voelen zich serieus genomen. Dat verandert de toon van het hele traject.”

Ze ziet zichzelf niet als probleemoplosser. “Ik los geen conflicten op. Met de ‘denkvragen’ probeer ik vooral bewustwording op gang te brengen.” Confrontatie met het eigen denken en het denken van de volwassenen in het (gezins)systeem helpen daarbij. Een rechter typeerde haar aanpak ooit als een bewustwordingstraject. Binnen de rechtbank is haar werkwijze ook wel de ‘Boxtelse methode’ genoemd. “Eigenlijk geen methode, maar een transparante manier van werken, volgens een vast patroon.”

Stevige overtuigingen, vastgelopen waarheden

In veel zaken ziet Liesbeth hoe ouders, maar ook hun kinderen, zich vastklampen aan hun overtuigingen. “Die overtuigingen geven houvast. Maar ze maken ook dat mensen muurvast komen te zitten. In het gevecht om het gelijk wordt de ander al snel een vijand.” Achter die overtuigingen gaat vaak oude pijn schuil. “Soms hoor ik in het gesprek niet alleen de ouder, maar ook het kind dat iemand ooit was. Afwijzing, trauma, onzekerheid – dat werkt door.” Conflicten worden van de ene generatie op de andere doorgegeven.

Door filosofische en praktische vragen te stellen, nodigt zij ouders uit tot reflectie. “Ik vraag bijvoorbeeld: ‘Kun je er ook anders naar kijken? Dat jouw ervaring waar is, én die van de ander ook?’” Volgens Liesbeth leven we in een tijd waarin kaders verschuiven en zekerheden minder vanzelfsprekend zijn. “Dat maakt mensen onzeker. En onzekerheid vergroot polarisatie. Kinderen bevinden zich ondertussen in een uiterst kwetsbare positie. Hun grootste wens is meestal rust. Veel kinderen proberen zelf oplossingen te bedenken om ruzies te stoppen. Ze cijferen zichzelf weg.”

Ze stelt geen diagnoses. “Ik registreer wat een kind zegt. Zo letterlijk mogelijk. Het zijn hún woorden. Ook die leg ik voor ter correctie. Het moet kloppen voor het kind. Maar ik kijk ook naar hun gedrag. Wat brengen zij daarmee ‘tot uiting’?”

Ontwikkeling van het vak

In 2012 verscheen het rapport De bijzondere curator, een lot uit de loterij? van de Kinderombudsman. In die periode is er een klankbordgroep opgericht, waaruit uiteindelijk de Stichting Bijzondere Curator Nederland ontstond. Liesbeth was veertien jaar namens de NVO betrokken bij deze ontwikkeling.

“Het is belangrijk dat de stem van het kind steviger wordt verankerd,”zegt ze. Ze vindt het jammer dat de achtergrond van steeds meer bijzondere curatoren een juridische is. Ook voor de zaken waarbij de rechtbank gedragsdeskundige expertise noodzakelijk vindt. Tegelijkertijd ziet ze dat de complexiteit van casussen toeneemt. “Bijzondere curatoren worden vaak pas ingeschakeld als het conflict al volledig is geëscaleerd. Dan is er al veel beschadigd.” Ook de maatschappelijke context verandert. “Technologie, globalisering, verschillen tussen gezinnen, armoede – het speelt allemaal mee. Niet elk kind krijgt vanzelfsprekend de ruimte om zijn verhaal te doen.” Volgens haar is het daarom essentieel dat gedragsdeskundige kennis aanwezig blijft in de rechtbank. “Juist nu.”

Juridische kennis en idealisme

Hoewel zij basiskennis van wetgeving noodzakelijk vindt, ziet zij het juridische kader als het domein van de rechter en advocaten. “Ik haal geen wetsartikelen aan in mijn rapportages. Dat is niet mijn rol. Mijn bijdrage is het gedragsdeskundige perspectief: wat gebeurt hier in deze dynamiek? Wat betekent dit voor het kind?”

Een belangrijk knelpunt is de beperkte tijd. “Gemiddeld krijg je tien uur per zaak. Dat is te weinig voor de zorgvuldigheid die je wil bieden.” Ze doet dit werk dan ook deels vanuit idealisme. “Ik zie hoe kinderen in het systeem soms niet echt gehoord worden. Dan kun je niet anders dan je blijven inzetten.”

Meer orthopedagogen nodig

Er zouden meer orthopedagogen bijzondere curator moeten worden, vindt ze. “De rechtbanken hebben gedragsdeskundige expertise nodig, maar het kindperspectief vraagt om een andere bril dan de juridische. Dat was ook de oorspronkelijke bedoeling. Er staan momenteel slechts zo’n twaalf orthopedagogen of psychologen op de lijst van inzetbare bijzondere curatoren, minder dan tien procent. Veel te weinig. Terwijl de vraag groot is.”

De beperkte vergoeding en tijdsinzet vormden een belemmering, maar hier is sinds kort verandering in gekomen. Dat biedt meer mogelijkheden. “Met goede inschattingen en gerichte inzet kun je veel betekenen. En soms voorkom je dat een kind nog vijf keer zijn verhaal moet doen bij verschillende instanties.”

Oproep NVO

Liesbeth zou het toejuichen als NVO-leden die werken met ouders en kinderen in (vecht) scheidingen met elkaar in gesprek gaan. De NVO kan dit gesprek faciliteren. Het gaat met name om de NVO-leden die ook als bijzondere curator benoemd willen worden. De vraag die in dit gesprek aan de orde moet worden gesteld is: Hoe positioneert de NVO-er zich in de rechtspraak? Belangstellenden kunnen zich per e-mail melden bij de NVO via communicatie@nvo.nl.

De vraag naar bijzondere curatoren zal niet verdwijnen. “Integendeel. Gedragsdeskundige kennis hoort thuis op de plek waar beslissingen worden genomen over het leven van kinderen.”

Voor Liesbeth staat één overtuiging centraal ”Kinderen moeten gehoord worden. Juist als volwassenen vastlopen. Als bijzondere curator kun je het conflict niet altijd oplossen. Maar je kunt wel ruimte maken voor reflectie, niet alleen voor de betrokkenen, maar ook voor het systeem van zorg en recht. Dat kan een groot verschil maken.”

tekst: Marijke Buisman

Wie nu niet meebeweegt, blijft achter, dat gevoel overheerst. Binnen de ggz wordt al sinds 2010 gewerkt aan kunstmatige intelligentie (AI). Van ontkiemen tot exploreren, inmiddels zit AI in de implementatiefase: toepassingen verschijnen in de praktijk, de EU AI ACT is van kracht, en AI zal steeds meer een plek krijgen in ggz opleidingen. De lezingen op het congres tonen hoe breed de inzet van AI in de ggz inmiddels is; van diagnostiek tot behandeling, van risicotaxatie tot dementiezorg.

Virtuele psychiater

Wim Veling, hoofd Virtual Reality Mental Health lab en psychiater bij het UMC Groningen, presenteert zijn onderzoek naar de virtuele psychiater. Zijn team onderzoekt of elementen van cognitieve gedragstherapie en virtual reality geautomatiseerd kunnen worden. De resultaten zijn hoopgevend, maar ook spannend.

chatbots blijken niet altijd onschuldig: voor mensen met een psychotische kwetsbaarheid kunnen ze zelfs riskant zijn. Waar een mens nuance en tegenspraak kan bieden, bevestigt een chatbot vaak wat iemand zegt, met het risico dat denkfouten of wanen worden versterkt. “Technologie is niet neutraal,” benadrukt Veling. Daarmee raakt hij een kernpunt van de dag: AI vraagt om menselijk ontwerp. Niet alleen technisch, maar ook ethisch. Wie bepaalt wat technologie mag doen, welke waarden erin vervat zijn, en wie verantwoordelijk is voor wat eruit komt?

Deepfake therapie

Theo Gevers, hoogleraar computer vision, breidt het perspectief uit. Zijn verhaal over deepfake therapie en generatieve AI laat zien hoe snel het veld zich ontwikkelt. In deepfake-therapie worden elementen van imaginaire therapie gecombineerd met virtuele blootstelling. Cliënten blijven in behandeling bij hun therapeut, maar oefenen tussendoor met een AI programma dat motiveert, begeleidt of feedback geeft. Denk aan toepassingen als Talk2Talk, gericht op stressmanagement en gedragsverandering.

Toch is ook hier nuance nodig: taalmodellen als ChatGPT ‘vlakken af’ volgens Gevers. Omdat ze trainen op bestaande data, die ze daarna opnieuw gebruiken, neemt de vernieuwing af. Zijn oproep: Werk samen – als zorgprofessionals, onderzoekers en technici – zodat innovatie ten dienste blijft staan van de mens.

Een voorbeeld van die samenwerking komt van onderzoeker aan de Tilburg University Ilja Bongers, die in een tbs-kliniek een AI-tool ontwikkelde voor risicotaxaties. Waar gedragswetenschappers zich vroeger door dossiers van een halve meter moesten worstelen, levert de tool nu een snel overzicht op één A4. De beslissingen blijven bij mensen, maar de voorbereiding is vele malen efficiënter.

Hybride intelligentie en psychose prognose

Wijnand IJsselsteijn van de Technische Universiteit Eindhoven laat zien hoe AI kan bijdragen aan de zorg voor mensen met dementie. Zijn project rond hybride intelligentie, de samenwerking tussen mens en AI, richt zich op praktische ondersteuning in het dagelijks leven. Zoals geheugenhulpen of navigatiesystemen, die zich aanpassen aan de gebruiker. Hij introduceert het begrip warme technologie: innovaties die niet alleen slim zijn, maar ook empathisch, mensgericht en ondersteunend. Co-creatie met cliënten en zorgverleners staat daarbij centraal.

Tot slot presenteert Wiepke Cahn van het UMC Utrecht het Psychose Prognose Predictor Project, waarin AI wordt ingezet om op basis van klinische gegevens en leefstijlfactoren het beloop van psychotische aandoeningen te voorspellen. De modellen helpen behandelaren bij het inschatten van herstelkansen en risico’s, zonder de menselijke besluitvorming te vervangen.

Implementatievraagstukken

Hoewel de voorbeelden veelbelovend zijn, blijkt tijdens het congres ook hoe complex de implementatie van AI in de ggz is. Succesvolle toepassing kan alleen ontstaan wanneer management, professionals en wetenschap samenwerken.

Daarnaast vraagt AI om een bredere cultuurverschuiving. Professionals moeten leren samenwerken met algoritmes, zonder hun autonomie te verliezen: kritisch blijven, begrijpen hoe een model werkt en vooral weten wanneer je het níet moet gebruiken. Dit proces vraagt om scholing, maar ook om onderling vertrouwen, zowel in technologie als in de eigen beroepsgroep.

Een intrigerende vraag die Veling stelt, raakt aan iets diepers: waarom zijn psychologen en pedagogen bang om vervangen te worden? Misschien gaat dit vooral over identiteit. In een tijd waarin systemen kunnen meedenken, moeten we opnieuw bepalen wie we zijn als professional. Bang om onze baan te verliezen, hoeven we volgens Veling niet te zijn, de werkdruk en wachtlijsten zijn immers enorm. Gevers vindt dat we juist daarom als beroepsgroep de verantwoordelijkheid hebben om te onderzoeken hoe AI wél waardevol en verantwoord kan worden ingezet, want cliënten kunnen er daadwerkelijk baat bij hebben.

Risico’s en ethische kwesties

De ethische dimensie komt duidelijk naar voren in de presentatie van promovendus bij UMC Amsterdam Mehrdad Rahsepar Meadi, die chatbots in de ggz onderzoekt. Hij onderscheidt drie typen: algemene
chatbots (zoals ChatGPT), mental health-chatbots (zoals Woebot of Wysa) en companion chatbots die langdurige gesprekken aangaan. Voordelen van chatbots zijn er zeker: geen wachttijden, altijd beschikbaar en laagdrempelig. Maar Rahsepar Meadi benoemde ook tien risico’s en zorgen: van privacy en verantwoordelijkheid tot empathie, rechtvaardigheid en vermenselijking. De onderzoeksvraag waarop hij promoveert is: onder welke voorwaarden is het verantwoord om AI-chatbots in de ggz in te zetten? De vraag raakt aan een fundamenteel punt: Wie is aansprakelijk als een chatbot verkeerd reageert of schade veroorzaakt? Technologie mag dan efficiënt zijn, maar verantwoordelijkheid kan je niet uitbesteden. Tegelijkertijd zullen we ook niet uitvinden hoe we met AI kunnen samenwerken als we het als beroepsgroep teveel uit de weg gaan.

Vragen voor pedagogen

Als pedagoog verlaat ik het congres met een mengeling van enthousiasme en voorzichtigheid. Ja, ik zie kansen. AI kan mij ondersteunen in mijn werk, bijvoorbeeld bij het maken van target- afbeeldingen voor EMDR, het ontwikkelen van psycho-educatie of metaforen en het ontwerpen van groepsbehandelingen. De meer geavanceerde AI-systemen kunnen ook gesprekken omzetten naar verslagen, mij als professional kritisch bevragen op bias en simulaties van rollenspellen of pre-teaching ontwikkelen. Maar ik voel ook sterk dat er een grens ligt bij datgene waar we geen verantwoordelijke meer voor kunnen aanwijzen. Als beroepsgroep moeten we onszelf, denk ik, vragen blijven stellen:

• Hoe behouden we menselijke nabijheid in een digitale ggz?
• Hoe zorgen we dat AI ons werk verdiept in plaats van alleen maar versnelt?
• Hoe leren we studenten en jonge professionals om AI te gebruiken zonder het vermogen tot kritisch denken en professionele oordeelsvorming te verliezen?
• Hoe blijven we eigenaar van het hulpverleningsproces wanneer de technologie steeds autonomer wordt?

De toekomst van de ggz draait niet om de vraag óf AI zijn intrede
doet, maar hoé en hoe wij daar als professionals mee omgaan.

tekst: Rianne Manenschijn

Meer lezen

• Kennisplatform AI in de GGZ: www.aiggz.nl
• EU AI Act: digitaleoverheid.nl/nieuws/europese-ai-act-goedgekeurd
• Handreiking – Gebruik AI-chatbots door zorgverleners.

Waarom heb je dit onderwerp gekozen voor je proefschrift?

“De lessen over de psychoseksuele gezondheid op school gingen lange tijd vooral over risicogedrag. De focus lag op meisjes beschermen – ‘jongens zoeken het zelf wel uit’ – en voorlichting over risico’s op soa’s en zwangerschap. Het idee is vaak dat meisjes ‘gatekeeper’ zijn en jongens altijd zin in seks hebben. Daarin zit ongelijkheid en daar wilde ik graag onderzoek naar doen. Dit project kwam voorbij: er was geld voor de evaluatie van de Make a Move(+) programma’s. Toen ben ik ingestapt.”

Seksueel- en datinggeweld, kortweg SDG, wat moeten we daaronder verstaan?

“In het Nederlands spreken we meestal van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Dat gaat van seksistische opmerkingen tot aan verkrachting. Dating geweld gaat specifiek over geweld binnen een romantische relatie. Het is emotioneel, psychisch, fysiek of seksueel van aard: schelden, schoppen, slaan, dwang. Het meest voorkomende seksueel grensoverschrijdende gedrag is het maken van seksueel getinte opmerkingen en ongewenste aanrakingen. Zwaardere vormen komen ook voor, zowel bij meisjes als jongens. Net als online gedrag, zoals het doorsturen van naaktfoto’s zonder toestemming en dickpics zonder dat iemand erom gevraagd heeft. Die dingen zijn allemaal strafbaar tegenwoordig. We hebben in ons onderzoek dus een brede definitie gebruikt, net als Rutgers¹ die het programma heeft ontwikkeld.”

Waarom richtte je je op deze doelgroep?

“Rutgers heeft het preventieprogramma Make a Move ontwikkeldvoor jongens van 12 tot 18 jaar in de residentiële jeugdzorg. Dat is uitgebreid naar jeugdwerk en onderwijs, VMBO-MBO. Uit de praktijk kwam de vraag naar een minder talig programma, bruikbaar voor jongens in het speciaal onderwijs en praktijkonderwijs. Daarom is Make a Move+ ontwikkeld, voor jongens met een licht verstandelijke beperking (LVB) tussen de 14 en 21 jaar. Het ging ons om het effect van het programma en hoe het werd uitgevoerd. Meestal was dat in het derde leerjaar van school, als jongens een jaar of 14, 15 zijn.”

Hoe ziet het preventieprogramma Make a Move eruit?

“Het bestaat uit acht sessies van anderhalf uur met verschillende werkvormen, zoals quizzen, uitleg, filmpjes van Can you fix it?² die een dilemma aankaarten, groepsdiscussies en rollenspelen. Het programma heeft een opbouw. Eerst elkaar leren kennen, wat basale anatomielessen van de geslachtsorganen en afspraken over bij welke woorden iedereen zich comfortabel voelt. Dan meer relationele thema’s, zoals: wat doe je met een vriendje of vriendinnetje, wie zou jouw ideale partner zijn en wat heb je zelf te bieden als partner? Vanaf de vijfde sessie gaat het meer over seks: wat is leuke seks, wat is veilige seks, wat zijn wensen en grenzen?”

Heb je zelf ook gezien hoe er in de praktijk mee werdgewerkt?

“Ja, ik heb een paar willekeurige sessies online meegekeken naar wat de trainer deed, om te turven welke onderdelen van het programma wel en niet volledig werden uitgevoerd. Zo kregen we een beeld hoe veel van het programma aangeboden werd. Mijn collega’s van Atria³ hebben er in drie groepen bij gezeten en alle sessies meegekeken. Ze hebben verslagen gemaakt over de interactie tussen jongens, trainers en materiaal. Uit de observaties haalde ik dat de programma’s nogal vol zitten. Per sessie van anderhalf uur moeten meestal zo’n vijf onderdelen worden uitgevoerd. Veel scholen en jeugdzorgorganisaties zeiden ‘leuk, maar we hebben vijftig minuten, geen negentig’, of ‘wij hebben wel voldoende tijd, maar het is te lang voor de jongens’. Dan moet je het programma in minder tijd doen, met jongens die bovendien snel afgeleid zijn, grappen maken en met elkaar bezig zijn. De trainers hadden een pittige taak. Sommige groepen waren te groot: een klas van twaalf leerlingen met één trainer in plaats van zes tot acht met twee trainers.”

Van de jongens met een LVB rapporteert maar liefst een derde dat ze dader van SDG zijn geweest. Over welk gedrag hebben we het dan?

“Het hoogste percentage was voor het doorsturen van naaktfoto’s. Dat is gedrag waar veel jongens met een LVB vaak niet de consequenties van zien. Ze krijgen die foto’s zelf ook doorgestuurd en het kan zijn dat ze degene op de foto niet kennen. Ze voelen dan niet dat ze iets verkeerd doen en leggen vaak de schuld bij het slachtoffer: dan had die de foto maar niet moeten maken. Iemand dwingen tot seksuele handelingen scoort op de meeste metingen nul procent. Iemand daartoe overhalen levert een hoger percentage op. Een interessant onderscheid dat jongens blijkbaar maken. Voor degene die overgehaald werd kan het wel als dwang hebben gevoeld.”

In je onderzoek zitten ook jongens die (dating-) geweld rechtvaardigen en vinden dat mannen moeten domineren over vrouwen. Ik lees dat dit niet te maken heeft met een laag gevoel van eigenwaarde of weinig weerstand tegen groepsdruk. Waar komt deze attitude dan vandaan? Spelen de manosphere en influencers zoals Andrew Tate hier een rol, zoals in ‘Adolescence’?

“Dat speelde toen ik begon in 2020 allemaal nog niet zo sterk. Toen was net de BOOS-uitzending over de misstanden bij The Voice of Holland geweest. Sindsdien is het wel een belangrijk thema in Nederland. Het zijn trouwens maar heel weinig jongens die zich op deze manier uiten hoor! Verreweg de meeste jongens staan helemaal niet positief tegenover SDG. Waar die attitude vandaan komt hebben. we niet in dit onderzoek getoetst. Ander onderzoek laat wel zien dat jongens met een lagere sociaal-economische status relatief vaker vasthouden aan rigide mannelijkheidsnormen.”

Je hebt weinig bewijs gevonden voor de effectiviteit van Make a Move. Er zijn zelfs jongens die na het volgen van het programma negatiever dachten over meisjes. Hun positieve intenties in het geval van seksuele afwijzing waren afgenomen. Is dat niet verontrustend?

“Dat zou inderdaad zeer verontrustend zijn, maar ik moet opnieuw zeggen dat die conclusie op basis van heel weinig jongens is getrokken. Onze dataverzameling van Make a Move is een beetje in de soep gelopen. We hadden bij de follow-up nog maar zeven jongens over die het programma hadden gevolgd en de vragenlijst hebben ingevuld. Ik heb door allerlei hoepels moeten springen om daar nog een analyse op los te laten. Bij een paar jongens zagen we inderdaad die toename in negatieve attitudes. We moeten dit signaal wel serieus nemen, maar er ook weer niet te zwaar aan tillen.”

Kun je zeggen dat ‘wat je aandacht geeft, groeit’? En dat er misschien te veel aandacht uitgegaan is naar het negatieve gedrag?

“Het programma zelf heeft een positieve insteek, maar in de praktijk zag je dat er door tijdgebrek en de korte spanningsboog soms nog snel even de risico’s benoemd werden. Ook hadden trainers niet altijd tijd om op alle stoere praat in te gaan, of dit te corrigeren. Daardoor heeft het negatieve mogelijk meer aandacht gekregen dan de bedoeling was. Maar als jongens alléén wordt geleerd dat ze zo veel mogelijk hun eigen plezier achterna mogen lopen, dan is dat óók een voedingsbodem voor grensoverschrijding. Daarom vraagt het in de uitvoering van zo’n programma om een goede balans. Het oefenen van gewenst gedrag, bijvoorbeeld hoe je een vriend aanspreekt die een meisje op de billen tikt, zat vooral in de rollenspellen. En die werden vaak overgeslagen.”

Wat zijn jouw aanbevelingen?

“De lessen insteken vanuit de motivatie, die er ook bij jongens is, positieve romantische en seksuele ervaringen op te doen. Het aantal doelen van het programma beperken en vooral aandacht besteden aan de sterkste voorspellers van wat je wilt bereiken. Trainers zo uitrusten dat ze programma’s kunnen uitvoeren zoals ze zijn bedoeld, dus met voldoende vaardigheden, tijd en ruimte. Liever meer tijd nemen voor doelen die nog niet bereikt zijn dan alvast verdergaan met het volgende doel. En, last but not least, aandacht voor slachtofferschap onder jongens, want een aanzienlijk deel van de jongens in mijn onderzoek rapporteerde dat en het wordt weinig erkend. Het gaat bijvoorbeeld om gezoend worden zonder toestemming, naaktfoto’s die worden doorgestuurd en aanraking op ongewenste plekken. Allemaal even grensoverschrijdend als bij meisjes. Als je gezegd wordt dat je grenzen van meisjes en vrouwen moet respecteren, maar je eigen grenzen worden steeds overschreden zonder dat daar aandacht voor is, dan komt die boodschap mogelijk minder goed aan.”

De meeste jongens zullen natuurlijk nooit met dit programma te maken krijgen. Bij wie ligt de verantwoordelijkheid om die jongens op een goede manier voor te lichten volgens jou?

“Ik denk dat we die taak als hele samenleving dragen. We hebben een norm te stellen. Een handige tool is de piramide van gender- gerelateerd geweld, onlangs ontwikkeld door Atria. Boven in de top staat femicide, maar aan de basis vind je seksistische opmerkingen, uitsluiting en discriminatie van gender- of seksueel diverse personen. Daar ligt de voedingsbodem voor heftigere vormen van geweld. Zolang we het normaal vinden dat emotionele afstandelijkheid, agressie en seksuele activiteit horen bij het man-zijn en dat mannen bovendien rijk en succesvol moeten zijn, dan zullen veel mannen, zeker die met een LVB, daar niet aan kunnen voldoen. Met mogelijk vervelende gevolgen. Om dat te veranderen is een cultuuromslag nodig. En positieve rolmodellen.”

Wat wil je onze lezers meegeven?

“Vergeet niet dat ook jongens ondersteuning nodig hebben bij relaties en seksualiteit en dat ze daar iets over kunnen en meestal ook willen leren. Daarbij is preventief inzetten op een positieve romantische en seksuele ontwikkeling mijns inziens beter dan jongens aanspreken uit angst voor wat ze bijvoorbeeld online tegenkomen, naar aanleiding van een fictief en extreem voorbeeld zoals in de serie Adolescence.”

tekst: Andries Kamminga
foto: Froukje Vernooij

1. Rutgers is het onafhankelijk expertisecentrum seksualiteit in Nederland (www.rutgers.nl).
2. De game Can you fix it? is door het NJi erkend als ‘goed onderbouwd’.
3. Atria is een kenniscentrum voor gendergelijkheid en vrouwengeschiedenis in Nederland (www.atria.nl)

• Move Up! Onderzoek naar de preventie van seksueel- en datinggeweld bij jongens en jonge mannen.

We zijn tegelijk begonnen op school. December 2023. Ik mag nog komen kijken of het wat voor me is, Nikolay heeft geen keuze: hij is net vier jaar geworden. Met grote ogen zit hij om zich heen te kijken, zoekend naar houvast. Als ik naast ‘m ga zitten begint hij meteen te praten. Geruststellend terugpraten is het enige dat ik kan doen, echt begrijpen wat hij me probeert te vertellen zit er dan nog niet in.

Zusje

De eerste maanden maken zijn juf Els en ik ons best zorgen. Hij is veel in zichzelf gekeerd en lijkt zich snel te verliezen in z’n fantasiewereld waar monsters een grote rol spelen. Soms staat hij opeens voor ons, z’n handjes dicht bij elkaar: ‘M’n zusje is zó klein.’ Pas als juf Els op huisbezoek gaat hoort ze dat het zusje zeer prematuur geboren is en het lang onzeker is geweest of ze zou blijven leven.

Vader

Het tweede schooljaar zit Nikolay in m’n wekelijkse taalklas en zie ik ‘m tot bloei komen. Zijn taal ontwikkelt zich goed, hij heeft vrienden, is vaak een grote hulp en loopt trots met zijn borst vooruit door de school. Thuis lijkt de rust te zijn neergedaald.

Maar dan komt de volgende klap voor het gezin, vader wordt ziek. Nikolay heeft hierbij verwarrende gevoelens. Hij weet dat het niet goed gaat met z’n vader, maar die is nu wel altijd thuis en dat is fijn. Juf Els heeft het vertrouwen van moeder gewonnen en we worden op de hoogte gehouden van de ontwikkelingen.

Moeder

Na de zomervakantie blijkt dat er geen behandeling meer mogelijk is. En na de herfstvakantie horen we dat z’n vader is overleden. Nu zit ik naast Nikolay met het armbandje dat hij als afscheid voor me heeft gemaakt.

“Ons huis gaat instorten, dus we verhuizen naar Bulgarije”, zegt hij. Even heb ik de neiging om hem te verbeteren. Maar dan denk ik aan z’n moeder, die ik de afgelopen maanden als brugfunctionaris heb geprobeerd te begeleiden. Bijna twintig jaar heeft ze hier met haar man gewoond. Ze hadden samen een bedrijf en een koophuis. En nu brokkelt alles af. Ze gaat weg voor het instort.

Oma

“Hebben jullie een mooi stevig huis bij oma in Bulgarije?”, vraag ik dan maar. “Ja”, zegt hij.

tekst: Bart van Gent
tekening: Krijntje Oskam

Bart is orthopedagoog. Hij werkt als brugfunctionaris en leraar op een basisschool in Den Haag en schrijft in deze column over wat hij daar meemaakt.

De gebruikte namen zijn gefingeerd.

Sinds de invoering van de Wet passend onderwijs in 2014 hebben scholen een zorgplicht om een passende onderwijsplek te bieden aan alle leerlingen, inclusief die leerlingen die extra begeleiding en ondersteuning nodig hebben (inclusief onderwijs). Naast regulier onderwijs is er speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs. In 2024 ging 4,8% van de leerlingen in het primair onderwijs naar het speciaal basisonderwijs of speciaal onderwijs. In het voortgezet speciaal onderwijs was dat 4,1%.¹

Conclusies

Het onderzoek door het Verwey-Jonker Instituut² betreft het gehele cluster 2-onderwijs in Nederland, niet alleen van Auris. Het onderzoek, dat bestaat uit literatuuranalyse, data-analyse en beleidsanalyse, geeft een genuanceerd beeld van de impact van speciaal onderwijs op leerlingen, dat per domein verschilt. De overkoepelende conclusie is dat leerlingen die regulier onderwijs volgen, met ondersteuning vanuit het speciaal onderwijs, gemiddeld beter scoren op schoolprestaties, schoolloopbaan en werk en inkomen, vergeleken met leerlingen in het speciaal onderwijs. Selectieve plaatsing is hier een gedeeltelijke verklaring voor: leerlingen in het speciaal onderwijs hebben vaak complexere ondersteuningsbehoeften. Voor sociale uitkomsten en welbevinden – zoals sociale vaardigheden, de relatie met leeftijdsgenoten en de leraar-leerling relatie – lopen de resultaten meer uiteen. Kleine groepen en een omgeving met leerlingen met vergelijkbare ondersteuningsbehoeften hebben mogelijk positieve effecten. Met name de relaties met andere leerlingen lijken leerlingen in het speciaal onderwijs positiever te ervaren dan in het reguliere onderwijs met extra ondersteuning. Een opvallende conclusie is dat wisseling tussen speciaal en regulier onderwijs (naar beide kanten) in het algemeen niet positief uitwerkt. Dit onderstreept het belang van stabiliteit en gerichte ondersteuning. De resultaten laten zien dat versterking van zowel inclusief als speciaal onderwijs nodig is, plus ondersteuning van de overgang van speciaal naar regulier onderwijs.

Specialistische kennis

Over het onderzoek en de resultaten praat ik door met Bas Tierolf, orthopedagoog en senior onderzoeker bij het Verwey-Jonker Instituut en Annelies de Leeuw, hoofd beleid, kwaliteit, onderzoek en innovatie bij Auris. Annelies de Leeuw legt uit dat cluster 2-onderwijs, waar Auris zich op richt, bedoeld is voor leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis en voor dove en slechthorende leerlingen. Bij alle leerlingen vraagt hun communicatieve participatie extra aandacht en dus ondersteuning. Ze vertelt dat Auris, naast speciaal onderwijs, ambulante dienstverlening biedt waarbij specialistische kennis naar de reguliere scholen gebracht wordt. “Bij elke aanmelding kijken we secuur wat de onderwijs-ondersteuningsbehoefte is van een leerling: wat heeft de leerling nodig om zich goed verder te kunnen ontwikkelen?

De ambulante dienstverlening is niet alleen gericht op de leerling zelf, maar ook op de leerkracht en mogelijke aanpassingen in bijvoorbeeld didactiek. Het doel is om kennis duurzaam naar het onderwijs te brengen. Aanleiding voor het onderzoek was de vraag wat er precies bekend is over de effecten van langdurig volgen van gespecialiseerd onderwijs op de cognitieve en de sociaal-emotionele ontwikkeling.” Voor onderzoeker Bas Tierolf was de grootste verrassing dat de wisseling van speciaal onderwijs naar regulier onderwijs een negatief effect heeft. Een wisseling moet daarom altijd zorgvuldig begeleid worden, vindt hij. “Kinderen stappen over naar het regulier onderwijs op basis van verwachtingen over de mogelijkheden die dat biedt voor hun ontwikkeling, terwijl het onderzoek laat zien dat kinderen juist meer moeite hebben met zo’n overgang.”

Bevestiging en verdieping

Volgens Annelies is het onderzoek enerzijds een bevestiging van waar Auris al mee bezig was: specialistische kennis naar het regulier onderwijs brengen. Anderzijds is het een verdieping van hoe er al nagedacht wordt over de overgang van speciaal naar regulier onderwijs. “Auris gaat hier zorgvuldig mee om. Er wordt altijd gekeken of een kind met ondersteuning op de eigen school kan blijven en een terugplaatsing wordt zorgvuldig begeleid. Kinderen krijgen altijd een arrangement mee bij deze overgang, zodat er een warme overdracht is van de onderwijsleerbehoeften.”

Een andere verdieping is dat de focus niet alleen moet liggen op de cognitieve ontwikkeling, maar ook op sociale inclusie. Recent heeft Auris een werkproces ontwikkeld met ondersteunend materiaal voor ouders, zodat zij inzicht krijgen in wat een overgang betekent voor hun kind.

Adviezen

Hoewel resultaten niet zomaar generaliseerbaar zijn naar scholen in andere clusters, lijkt de wisseling van speciaal naar regulier onderwijs en de aandacht voor sociale inclusie wel voor alle scholen van groot belang. Adviezen van Bas en Annelies zijn dan ook hier op gericht:

• Zorg voor extra aandacht voor de kinderen die van speciaal naar regulier onderwijs gaan en andersom.
• Werk aan een positief en sociaal inclusief schoolklimaat, een cultuur waar ieder kind welkom is en opgenomen wordt in de klas; dat is een randvoorwaarde zodat het kind tot leren kan komen.
• Investeer in voldoende specialisten in cluster 2-onderwijs.
• Maak gespecialiseerde kennis toegankelijk voor reguliere scholen.

tekst: Marleen Baeten
foto: Koninklijke Auris Groep

1 www.ocwincijfers.nl/themas/passend-onderwijs/leerlingaantallen
2 www.verwey-jonker.nl/publicatie/effecten-langdurig-volgen-speciaal- onderwijs-op-leerlingen-en-hun leven

Sinds gemeenten vanaf 2015 verantwoordelijk zijn voor jeugdhulp, hebben de problemen zich in veel gemeenten opgestapeld. Er is sprake van een wildgroei van aanbieders, lange wachtlijsten en oplopende financiële tekorten. Een op de zeven Nederlandse kinderen en jongeren maakt jaarlijks gebruik van jeugdhulp, wat de houdbaarheid en continuïteit van het stelsel sterk onder druk zet.

In Veendam is voor een aanpak gekozen om het tij te keren. De gemeente besloot alle ambulante jeugdhulp te beleggen bij het Jeugd Expertise Punt (JEP) Veendam, een samenwerkingsverband van zes organisaties voor jeugdhulp.¹ Een van de opvallendste elementen van de aanpak van JEP is dat de specialisten ‘naar de voorkant’ zijn gehaald; op iedere school, in iedere kinderopvang en in iedere huisartsenpraktijk in de gemeente is één dag(deel) per week een orthopedagoog of psycholoog aan het werk.

Lisse Wesselink en Maarten Wetterauw werken beiden voor een JEP-partner: Lisse voor Team050, met name gericht op ambulante begeleiding en Maarten voor Molendrift, met de focus op behandeling.

Wat was de aanleiding om de jeugdhulp in Veendam anders in te richten en hoe hebben jullie de gemeente daarin mee gekregen?

Maarten: “Zoals in zoveel gemeenten stond ook hier in het noorden de jeugdhulp onder druk. In Veendam en omstreken waren er 220 aanbieders van jeugdhulp. Dat was de aanleiding voor wethouder Ans Grimbergen om het anders te willen doen. We zijn met een aantal partijen bij elkaar gaan zitten om te bespreken hoe we het beter kunnen inrichten. Dat heeft behoorlijk wat voeten in aarde gehad, maar uiteindelijk is de aanpak ontstaan zoals JEP die nu in praktijk brengt.

JEP is niet alleen verantwoordelijk voor de ambulante jeugdhulp, maar ook voor het budget. De zes deelnemende partijen in JEP zijn dus risicodragend. Niet iedereen wilde dat. De zes werken nauw samen met acht andere jeugdhulp aanbieders, die niet risicodragend zijn, maar zich wel conformeren aan de JEP-werkwijze. In 2023 is JEP van start gegaan. In het begin hadden we wat aanloopproblemen, maar de wethouder is ons altijd blijven verdedigen. Die volhardende visie vanuit de gemeente is voor ons erg belangrijk geweest.”

‘Eerder is kleiner’ is een van de principes van de werkwijze van JEP, waarmee wordt bedoeld dat hoogopgeleide professionals eerder betrokken raken.

Maarten: “We hebben een uitgebreide data-analyse gedaan voordat we begonnen en daaruit bleek dat wachten op passende hulp de problemen vaak alleen maar groter maakt. Veel kinderen en jongeren zaten drie, vier jaar in de zorg, waarbij ze allerlei soorten hulp kregen en van de ene aanbieder naar de andere gingen. Dat werkte niet, en zorgde tegelijkertijd voor financiële stress bij de gemeente. Die stress wilden we eruit halen. Dus hebben we gezegd: we zetten die hoogopgeleide professional aan de voorkant en maken de toegang tot die professional heel laagdrempelig. De problemen zijn dan vaak nog klein en ouders durven zelf met tips aan de slag te gaan.”
Lisse: “Als orthopedagoog werk ik een dag per week op een basisschool en een dag in een huisartsenpraktijk. Ouders kunnen mij gewoon benaderen als ze ergens mee zitten en dan gaan we meteen aan de slag. We werken dus niet meer met verwijzers of wachtlijsten.”

Maarten: “Normaal gesproken komen cliënten eerst bij een loket, maar nu meteen bij een gedragswetenschapper zoals Lisse. Inmiddels weten we dat Lisse en haar collega’s zo’n zestig procent van de hulpvragen in gemiddeld vier gesprekken kunnen afhandelen, zonder dat verdere hulp nodig is.”

Lisse: “Laatst kwam er een moeder overstuur bij me binnen omdat haar zoontje die ochtend thuis helemaal door het lint was gegaan. Het helpt vaak al enorm als ouders hun verhaal bij me kwijt kunnen. Ik probeer als het even kan te normaliseren, bijvoorbeeld door te zeggen dat een driftbui er soms gewoon bij hoort. En dan geef ik wat praktische tips. Als het echt nodig is, gaan we natuurlijk wel wat opstarten. Maar juist omdat je er zo vroeg bij bent, kun je in veel gevallen aan preventie doen. Daarom hebben wij geen wachtlijsten; we kunnen veel vragen klein houden. Als dat niet voldoende is, kan ik zelf bijvoorbeeld ook kortdurende behandeling bieden. Bij ingewikkelder vragen verwijs ik heel gericht door naar bij JEP aangesloten aanbieders, die het ook weer wachttijdvrij oppakken.”

De verklarende analyse speelt een belangrijke rol bij de JEP-aanpak. Hoe werkt dat?

Lisse: “Het is cruciaal om goed te snappen wat er speelt, niet alleen bij het kind maar ook in het gezin. In de verklarende analyse beschrijf je wat er aan de hand is en benoem je de interventies die je gaat inzetten, het is dus een beschrijvende vorm van diagnostiek. Dat doe je samen met kinderen, ouders en anderen die een rol spelen. Pas als je het met elkaar eens bent over de aanpak en iedereen gemotiveerd is, kun je resultaten boeken. En blijkt de hulp na een tijdje niet voldoende aan te slaan, dan sturen we ouders niet door naar een andere aanbieder, maar gaan we samen terug naar de verklarende analyse. Juist in het begin vertragen we het proces bewust om die analyse zo goed mogelijk op papier te krijgen.”

Maarten: “Het is dus eigenlijk versnellen én vertragen. Er is geen wachtlijst meer, dus je bent snel aan de beurt. Maar we zijn wel zorgvuldig bij het opstellen van de verklarende analyse. Want je moet het met elkaar eens worden over waar je naartoe wilt, het moet echt een gedeeld document zijn. Met resultaat, want de hulp is veel vaker in één keer goed.”

Hoe zijn de vergoedingen geregeld, bijvoorbeeld met de scholen?

Maarten: “We brengen ook veel kennis bij de schoolteams. Normaal gesproken ontstaat er discussie over wie er moet betalen als je wilt opschalen. Zijn dat de scholen, is dat de gemeente? Die discussie kennen we niet. Jeugdhulp die vroeger alleen poliklinisch werd geboden, bieden wij nu bij mensen thuis, op school en bij huisartsen. Dus Lisse zit er ook gewoon voor de leerkrachten.”

Lisse: “Laatst viel me op dat er meer ouders met vragen kwamen over driftbuien bij kleuters. Na overleg met de intern begeleider hebben we besloten om binnenkort een voorlichtingsavond te organiseren voor ouders, waar we tips en adviezen kunnen geven. Dat vind ik zo tof aan mijn rol: ik kan zelf bepalen wat nodig is. Inmiddels heb ik een goede band opgebouwd met de leerkrachten, intern begeleiders, schoolmaatschappelijk werk en de directeur. Dat maakt dat ze echt open staan voor tips en adviezen.”

Maarten: “Dat was in het begin best even wennen voor de schoolmaatschappelijk werkers en andere professionals op de scholen. Zij dachten: wat komen die gedragswetenschappers hier nu doen?! Als je uitlegt dat het geen concurrenten zijn, maar dat ze komen helpen en specialistische kennis toevoegen, dan gaan schoolteams die aanwezigheid van de orthopedagoog al snel als een cadeautje zien.”

JEP Veendam draait sinds 1 april 2023. Wat zijn de belangrijkste resultaten?

Maarten: “De wachtlijsten zijn verdwenen. We zitten tien procent onder het kostenniveau van 2021. Er is bijna geen schooluitval meer en we kunnen steeds meer uithuisplaatsingen voorkomen. Niet onbelangrijk is dat de professionals meer plezier hebben in hun werk en dat er veel positieve media-aandacht is voor Veendam. Dat is wel eens anders geweest, want Veendam stond lange tijd op de tweede plek van gemeenten waar het vaakst gebruik werd gemaakt van jeugdhulp. Nu we de jeugdhulp met relatief weinig partijen hebben georganiseerd, weten we elkaar als professionals ook veel makkelijker te vinden. Dat werkt erg prettig.”

JEP Veendam werkt samen met Team Jeugd. JEP is er voor de ambulante jeugdhulp terwijl Team Jeugd om de hoek komt kijken als er meer nodig is, bijvoorbeeld dagbehandeling of pleegzorg. Hoe is die samenwerking?

Lisse: “Heel fijn, want de lijnen zijn kort. Soms begint iets ogenschijnlijk klein – een leerling die niet lekker in zijn vel zit bijvoorbeeld – maar dan blijkt er veel meer achter te zitten, denk aan een onveilige thuissituatie. Dan pak ik het samen op met Team Jeugd en trek ik op met de casemanager. Ik heb die rol zelf niet, maar houd wel de vinger aan de pols en check of we nog steeds met elkaar achter de verklarende analyse staan. Dus ik blijf betrokken.”

Maarten: “En juist dat is nu zo bijzonder. Ouders worden niet elke keer doorverwezen, waardoor ze steeds weer opnieuw hun verhaal moeten vertellen. Lisse blijft hun aanspreekpunt.”

Jullie boeken klinkende resultaten en hebben al verschillende prijzen gewonnen voor de manier waarop de jeugdhulp in Veendam is ingericht. Hoe kijken andere gemeenten naar jullie?

Maarten: “Er is veel belangstelling. We organiseren webinars voor andere gemeenten, of ze komen bij ons op bezoek. Maar mensen zeggen dan toch ook vaak: Mooi hoe jullie het geregeld hebben, maar bij ons werkt het toch anders. Steeds vaker bieden we dan aan om mee te denken. Zelf staan we ook niet stil en denken we na over hoe we het model kunnen doorontwikkelen. Ik zou het bijvoorbeeld mooi vinden ook de volwassen-ggz te betrekken. Daar zijn de wachttijden nog enorm, dus ook daar zou ik graag aan de slag willen met wachttijdvrij werken.”

Lisse: “Ik vind het sowieso heel leuk om over JEP te vertellen en anderen te inspireren. Juist omdat we zelf iedere dag merken hoe goed het werkt.”

Hebben jullie nog tips voor orthopedagogen?

Lisse: “Natuurlijk hebben wij geluk met een gemeente die visie heeft en die echt durft te veranderen. Maar dan nog loop je soms tegen het systeem aan en heb je te maken met protocollen en financiële grenzen. Ik zou iedereen willen meegeven: durf af en toe buiten de lijntjes te kleuren. Wees creatief in het bedenken van oplossingen en inspireer elkaar. Samen kun je ervoor zorgen dat de jeugdhulp kleiner, beter en leuker wordt – net als hier in Veendam.”

Maarten: “Je kunt alleen succesvol zijn als gemeente en jeugdhulpaanbieders elkaar kennen en vertrouwen. Is dat vertrouwen er niet, dan moet je daar eerst aan werken.”

tekst: Raymond Krul
foto: Marleen Annema

1. Barkema & De Haan, Coöperatie Dichtbij, KOEN, Leger des Heils, Molendrift en Team050.

Stel je voor: je houdt een kledingstuk in je handen en je bekijkt het label. Daar staat van alles op: katoen, 30 graden wassen, made in Bangladesh. Interessant, denk je. Je weet nu iets over het materiaal en waar het vandaan komt. Maar weet je ook wat voor kledingstuk je vasthoudt?
Is het een trui of een jurk? Heeft het gaten die zorgvuldig zijn dichtgemaakt, of is het gloednieuw? Welke kleur heeft dit kledingstuk? Is het iemands lievelingskleding die vaak gedragen wordt, of ligt het meestal achterin de kast? Alleen op basis van het label kun je daar niets over zeggen.

Niet in de droger

En stel je voor dat je het kledingstuk wil wassen. Het label zegt: niet in de droger. Maar wat als het altijd nat op een koude zolder hangt te drogen? Of elke dag haastig wordt gewassen in een overvolle machine? Wordt het wel of niet gestreken? Zelfs met een perfect label weet je nog niet hoe het kledingstuk in het dagelijks leven behandeld wordt en welke effecten dat heeft – en dus ook niet wat het nodig heeft.

Beginpunt

Zo is het ook met kinderen in de diagnostiek. Een classificatie zoals ASS of ADHD geeft ons wellicht enige informatie, maar het vertelt ons niet wie het kind is. Hoe het in elkaar zit, wat het fijn vindt, hoe de omgeving met hem of haar omgaat, of waar mogelijkheden voor groei liggen. Het label is een beginpunt, geen eindpunt en soms zelfs niet nodig.
Als we werkelijk willen begrijpen wat een kind nodig heeft, moeten we verder kijken dan het label. Pas dan kunnen we zorg op maat bieden – zorg die past als een fijn zittend kledingstuk.

tekst: Rianne Manenschijn
tekening: Danibal

Geïnspireerd door: www.zijaanzij.info/wat-zegt-een-etiket

Ouders met verstandelijke beperkingen krijgen vaak te maken met stigma en vooroordelen. Het VN-verdrag Handicap uit 2006 geeft in artikel 23 aan dat mensen met beperkingen het recht hebben om een eigen gezin te starten en roept zorgprofessionals op tot goede ondersteuning van ouders met beperkingen.

Verschillende studies laten zien dat ouders met verstandelijke beperkingen goed in staat zijn opvoedvaardigheden te leren en hun opvoedgedrag te verbeteren. Drie beschermende factoren spelen daarbij een rol: het durven vragen en kunnen accepteren van hulp, het aanbieden van evidence-based opvoedinterventies en het kunnen terugvallen op een steunend sociaal netwerk. Op deze beschermende factoren baseerde het onderzoeksconsortium ‘Wat werkt voor ouders met verstandelijke beperkingen’ (Vrije Universiteit, Amsterdam) een grootschalig onderzoek.

Veilige basis

Een van de deelstudies bestond uit het op maat maken – en uittesten – van de reeds effectief gebleken interventie VIPP- SD, Video-feedback Intervention to promote Positive Parenting and Sensitive Discipline,¹ naar een interventie voor ouders met verstandelijke beperkingen. Voor deze groep was nog geen opvoedinterventie voorhanden die inspeelt op sensitiviteit en gehechtheid. Terwijl voor elk kind een veilige basis belangrijk is voor positieve kansen in zijn verdere leven.

Reden om VIPP-LD² te ontwikkelen en onderzoeken, waarbij LD – Learning Difficulties – staat voor moeilijk lerend. Uit mijn promotieonderzoek bleek dat voor de totale groep ouders met verstandelijke beperkingen de opvoedstress daalde en dat ouders met laag adaptief vermogen het meeste profiteerden van VIPP-LD. Inmiddels is in diverse publicaties vastgesteld dat de interventie waardevol is voor ouders met verstandelijke beperkingen.

Leren observeren

VIPP-LD is een opvoedinterventie, gebaseerd op de gehechtheidstheorie, waarbij ouders met verstandelijke beperkingen met behulp van videofeedback leren om sensitief en responsief te reageren op het (moeilijke) gedrag van hun kind. Ouders met kinderen tussen de 0 en 8 jaar leren hun kind te observeren om beter te begrijpen wat er in hun kind omgaat. Verder krijgen ze meer kennis over wat er bij de leeftijd van hun kind hoort en wordt er gewerkt aan het verlagen van opvoedstress.

De behandeling vindt thuis in het gezin plaats, tijdens zestien huisbezoeken in ongeveer vier maanden. In het ene huisbezoek worden er video-opnames gemaakt (filmbezoek) en in het volgende huisbezoek krijgen ouders op opbouwende wijze feedback op deze opnames (praatbezoek). De video-opnames zijn van alledaagse momenten, zoals spelen, eten, of een situatie die ouders lastig vinden.

VIPP-LD is bij voorkeur een bouwsteen in een groter ondersteuningsprogramma met zowel praktische als pedagogische ondersteuning voor ouders met verstandelijke beperkingen. Dit is ook het geval bij Priscilla in de casusbeschrijving (zie kader).

tekst: Marja Hodes

Marja Hodes, NVO-lid, is werkzaam als klinisch psycholoog en orthopedagoog- generalist bij ASVZ, een zorgorganisatie binnen de gehandicaptenzorg die onder andere ondersteuning biedt aan gezinnen met ouders met verstandelijke beperkingen.

Informatie over de opleiding in VIPP-LD en voorwaarden voor implementatie en borging is verkrijgbaar bij Marja Hodes: mhodes@asvz.nl.

1. Van IJzendoorn, M.H, Schuengel, C., Wang, Q., & Bakermans-Kranenburg, M.J. (2023). Improving parenting, child attachment, and externalizing behaviors: Meta-analysis of the first 25 randomized controlled trials on the effects of Video-feedback Intervention to promote Positive Parenting and Sensitive Discipline. Development & Psychopathology, 35(1), 241-256. Zie ook Databank Effectieve jeugdinterventies: www.nji.nl/databanken/interventies/vipp-sd
2. VIPP-LD: Videofeedback Interventie voor ouders met verstandelijke beperkingen – Implementatie in de praktijk.

Opvoeden is stressvol en reuze ingewikkeld geworden. Bijna de helft van alle ouders ervaart opvoeden als zwaarder dan ooit. ‘We willen gewoon dat ons kind gelukkig is’, merkt menig wanhopig ouder op in mijn jeugd ggz-praktijk. En dat is best lastig in onze hypernerveuze samenleving vol hoge verwachtingen, snelle veranderingen en maatschappelijke druk.

Levensproject

Sinds de jaren negentig is opvoeden veranderd van iets wat je er gewoon bij deed, naar hét levensproject dat moet slagen. De vanzelfsprekende steun van de gemeenschap is veelal weggevallen waardoor ouders er vaker alleen voor staan. De maakbaarheid overheerst. Gaat het niet goed met je kind? Dan ligt dat aan de ouders, de school of het kind zelf. En de maatschappij, wanneer gaat die eens in behandeling?

Tegengeluid

Welk tegengeluid kunnen wij als orthopedagogen laten horen om ouders juist nu hun vertrouwen terug te geven? Laten we vooral beginnen bij de essentie: kinderen hebben geen perfecte opvoeder nodig, maar gewoon ouders. Mensen die het goed bedoelen, vanuit liefde handelen en soms de mist in gaan. Elke opvoeding kent momenten van uitbarsting en controleverlies. De kracht zit hem juist in het repareren van de breuk, erop terugkomen en samen opnieuw beginnen. Niemand is elke dag de beste versie van zichzelf. Sterker nog: kinderen gedijen beter bij ontspannen ouders die zichzelf zijn. Natuurlijk is het als ouder gezond om te blijven leren, maar opvoeden is geen wedstrijd of examen.

Ouders vergelijken hun eigen gezinsleven onbewust met hoogtepunten van andere gezinnen op sociale media. Dat vergelijken voert de druk alleen maar op, terwijl het gezinsleven voor iedereen lang niet zo perfect is als het lijkt. (Kleine aanbeveling: Ouders, haal die socials van je telefoon!)

R van relativeren

Een andere belangrijke boodschap: doe het niet alleen. Hulp vragen is geen zwakte. Zoek je village op en betrek anderen bij de opvoeding van je kind. Niet alleen opa’s en oma’s, maar ook vrienden, kennissen of buren. Opvallend genoeg laten onderzoeken zien dat ouders bij problemen eerder een psycholoog bellen dan een vriend. Terwijl een eerlijk gesprek zo veel kan betekenen.

Tot slot stel ik voor dat wij orthopedagogen de boer op gaan met een vierde R. Naast Rust, Reinheid en Regelmaat hoort de R van relativeren. ‘Ook dit gedrag van mijn kind hoort erbij. Het komt wel goed. Ik doe mijn best en meer kan ik niet doen. Mijn kind is oké zoals het is.’ Opvoeden en opgroeien gaat nu eenmaal met vallen en opstaan. Als het thuis vaak goed gaat, is dat goed genoeg. Punt.

tekst: Kina Smit

Orthopedagoog-generalist Kina Smit heeft een eigen jeugd ggz-praktijk en werkt daarnaast als docent, auteur en spreker. In oktober 2025 kwam haar boek uit: Opvoeden, het hoeft niet zo perfect – Ontspannen ouderschap in een hectische tijd.

De mentale gezondheid van de Nederlandse jongeren is de afgelopen jaren gedaald. Dat blijkt uit onderzoek naar het welzijn van schoolgaande jongeren (onder andere rapport HBSC, 2021). De coronacrisis en social media worden veelal als boosdoener aangewezen. Maar volgens de hoogleraar doen we daarmee geen recht aan onze jongeren: “We moeten ons niet richten op één factor, maar op verschillende factoren en kijken hoe die met elkaar samenhangen. Het eenvoudige verhaal helpt ons niet vooruit.”

Usual suspect

“Social media is natuurlijk een usual suspect. We denken echt dat de opkomst van social media een rol speelt in de trends in mentale gezondheid, maar het ligt genuanceerder dan vaak wordt voorgesteld. Net als in veel ander onderzoek, maken we een onderscheid tussen intensief socialmediagebruik en problematisch socialmediagebruik.” Intensief gaat om de frequentie en duur van socialmediagebruik en dan met name om het in contact met anderen staan via social media. Problematisch gebruik richt zich op verslavingskenmerken, zoals je rot voelen wanneer je niet op social media kan, minder interesse hebben in hobby’s vanwege social media of ruzie krijgen over social media. “We zien vooral dat problematisch socialmediagebruik gerelateerd is aan meer mentale problemen. Gemiddeld zien we dat eigenlijk niet terug voor intensief gebruik. Omdat problematisch social mediagebruik weinig voorkomt, is het onwaarschijnlijk dat dit de enige verklaring is voor de trends in mentale gezondheid.”

Ook de covid-19-pandemie pandemie – van januari 2020 tot en met mei 2022 – kunnen we niet negeren. In de onderzoeksperiode tussen 2017 en 2021 is er een duidelijke trendbreuk gezien in de cijfers: De mentale gezondheid daalde in deze tijd veel sneller dan voorheen. Allerlei risicofactoren gerelateerd aan de coronamaatregelen zijn in die tijd bovendien toegenomen.

Prevalence inflation

Het meest veranderd in de afgelopen twintig jaar is de druk die jongeren ervaren rondom schoolwerk. Dat percentage is verdrievoudigd. Uit onderzoek is bekend dat prestatiedruk sterk samenhangt met mentale problemen.

Een andere mogelijke factor is prevalence inflation: door meer aandacht voor mentale gezondheid, zien jongeren lichte symptomen sneller als een mentaal probleem en dit leidt vervolgens daadwerkelijk tot het ontwikkelen van mentale problemen.

Gonneke Stevens: “Het is nagenoeg onbekend in hoeverre dit een rol speelt in de trends in mentale gezondheid. We zijn bezig met een aantal onderzoeken om daar meer zicht op te krijgen. Los daarvan moeten we erachter komen welke elementen van interventies en campagnes mogelijk leiden tot inflation en voor welke elementen dat juist niet het geval is. Dat is cruciaal voor de ontwikkeling van dit soort programma’s.”

In vervolgonderzoek is ook aandacht voor factoren waarvan de invloed op mentale gezondheid nog onbekend is, zoals klimaatverandering, oorlogen en de huizenmarkt.

Het complexe verhaal

Op basis van onderzoek zijn er dus veel factoren die een rol kunnen spelen. En die factoren kunnen elkaar ook nog eens beïnvloeden. Vandaar Stevens’ pleidooi voor het complexe verhaal. “Kijk je bijvoorbeeld naar social media en prestatiedruk, dan geven veel jongeren aan minder tijd aan hun huiswerk te besteden vanwege smartphone gebruik. Tegelijkertijd zitten ze in een context waarin presteren heel belangrijk is. Dat kan tot extra schooldruk leiden en mentale problemen vergroten.”

Meisjes versus jongens

Opvallend is het verschil tussen meisjes en jongens. “De toename in mentale problemen is sterker bij meisjes dan bij jongens. Het is vooral zichtbaar voor internaliserende problemen, maar ook wel voor gedragsproblemen en problemen rondom hyperactiviteit. Dat laatste hebben we ook wel gekenmerkt als ‘emancipatie van de meiden’, waarin ze in de loop der jaren in uitingsvorm meer op jongens zijn gaan lijken. Sekseverschillen verdwijnen in dat opzicht, maar de stijging van internaliserende problemen is een stuk groter onder meiden. We zien dat in bijna alle landen van het HBSC-onderzoek. Het lijkt erop dat meisjes kwetsbaarder zijn voor maatschappelijke veranderingen dan jongens.”

Deze veranderingen lijken bij meisjes onder andere te leiden tot relatief sterke stijgingen in schooldruk en problematisch social- mediagebruik. In de coronaperiode was er ook sprake van een grotere daling van sociale relaties bij meisjes dan bij jongens. “Op al die verschillende indicatoren zien we steeds dat meisjes minder gunstig scoren dan jongens en vaak ook dat de samenhang met mentale problemen in deze groep sterker is.”

Integrale aanpak

De hoogleraar is van plan om aandacht voor en onderzoek naar mentale gezondheid onder jongeren voort te zetten. Vanuit het project Minding the Gap doet zij samen met jongeren, ouders en professionals onderzoek naar de impact van armoede op mentale gezondheid.

“Hierin bestuderen we hoe er in Utrecht en Amersfoort gewerkt wordt in integrale wijkteams om jongerenwelzijn te verbeteren en hoe je meer rekening kan houden met het perspectief van jongeren en ouders. Dat sluit aan bij de Hervormingsagenda Jeugd 2023-2028. Hierin worden gemeentes verantwoordelijk gehouden om via een integrale aanpak de meest kwetsbare jongeren en gezinnen te identificeren en ondersteunen. Als we weten dat de oorzaken op allerlei niveaus liggen, dan zijn er ook meerdere professionals nodig om daar samen in op te trekken. Daar moeten nog veel stappen in worden gezet. Hoe je dat precies doet en vormgeeft, daar ligt de uitdaging.”

Gonneke Stevens probeert hierin een brug te vormen tussen onderzoek en de praktijk. Als docent aan de universiteit besteedt zij daarom aandacht aan de vaardigheden die nodig zijn om deel uit te maken van dergelijke processen. “In ons masterprogramma Youth Development & Social Change zetten we in op het opleiden van bruggenbouwers tussen verschillende disciplines. Zo staat de ontwikkeling van allerlei vaardigheden centraal, zoals feedback geven, samenwerken, maar ook het bewustzijn van de verschillende doelen en perspectieven die verschillende mensen in verschillende organisaties hebben.”

Praat over mentale gezondheid

Gonneke Stevens pleit naast bewustzijn van het complexe verhaal ook voor reflectie als professional. Waar loop je in samenwerkingen met andere professionals tegenaan en hoe komt dat nu eigenlijk? Wat zegt dat over jouw perspectief en dat van de ander? En wat is er nodig om bij elkaar te komen? Daarnaast vraagt ze aandacht voor het praten over mentale gezondheid.

“Denk vanuit jouw expertise mee over hoe ouders en onderwijs- professionals dat kunnen doen. Wat zijn elementen uit jouw ervaring die daarin misschien helpend of niet helpend zijn?” Alles om samen op te kunnen trekken om het welzijn van jongeren te vergroten.

tekst: June Bragg
foto: Ed van Rijswijk

bronnen

• M. Boer, et. al. (2021). HBSC 2021: Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Universiteit Utrecht. hbscnederland.nl/nieuw-nederlands-rapport
• Minding the gap: minding-the-gap.sites.uu.nl
• Stevens, G.W.J.M. (2025), Pleidooi voor het complexe verhaal. Universiteit Utrecht. Verkrijgbaar via: uu.nl/medewerkers/GWJMStevens

Er zijn veel kinderen met gescheiden ouders. Jaarlijks gaat het om zo’n 86.000 minderjarige kinderen. Dappere Dino’s,¹ is een preventief groepsprogramma om kinderen te leren omgaan met problemen en emoties rond de scheiding.

Senior-onderzoekers Mariska Klein Velderman en Fieke Pannebakker haalden het programma naar Nederland. Zij zijn allebei pedagoog en twintig respectievelijk achttien jaar werkzaam bij TNO in Leiden. Naast het doen van onderzoek verzorgen zij, samen met Kenniscentrum Kind en Scheiding,² de opleiding voor nieuwe trainers. Met Dappere Dino’s willen zij bijdragen aan ‘kansen voor emotioneel veilig opgroeien en een positieve ontwikkeling’ van kinderen met gescheiden ouders.

Onbegrip

Scheiding is een ingrijpende levensgebeurtenis voor gezinnen. Bij ouders kan de opvoeding onder druk komen te staan. Kinderen van gescheiden ouders hebben volgens onderzoek een lager welbevinden en meer gedragsproblemen dan kinderen met niet-gescheiden ouders. Kinderen kunnen last hebben van verschillende dingen, vertelt Mariska. “Er kan onbegrip zijn over wat de scheiding betekent. Als papa en mama ophouden om van elkaar te houden, kunnen zij dan ook ophouden om van mij te houden? Ze kunnen zich zorgen maken over hun vader als ze bij hun moeder zijn, of andersom. Sommige kinderen zijn boos terwijl andere stil en teruggetrokken zijn. Of ze gaan weer in bed plassen. Kinderen kunnen worstelen met hun emoties.”

Vertaald en aangepast

In Nederland waren er al programma’s voor oudere kinderen van gescheiden ouders, zoals KIES (Kinderen in een scheiding). “Maar er was geen aanbod voor jongere kinderen,” zegt Fieke. “Dat zagen wij als een gemiste kans, want ongeveer een derde van alle kinderen van gescheiden ouders is tussen de 5 en 9 jaar. Daarom zochten we programma’s voor die leeftijdsgroep. En, om het wiel niet opnieuw uit te vinden, het liefst een programma dat al onderzocht was. Dat bleek er te zijn: het Amerikaanse Children of Divorce Intervention Program, CODIP.” Ruim vijftien jaar geleden gingen ze er bij TNO mee aan de slag en in nauwe samenwerking met de ontwikkelaar – JoAnne Pedro-Carroll – is het programma vertaald en aangepast tot Dappere Dino’s. Het bestaat uit twaalf sessies voor maximaal zeven kinderen van 6 tot en met 8 jaar, begeleid door twee trainers. Eén trainer is opgeleid in het programma en de andere – bijvoorbeeld een IB’er op school – zorgt in de rol van co-trainer voor procesbewaking. De locatie kan variëren: op school, in een buurtcentrum of bibliotheek.

Grotemensenproblemen

Dappere Dino’s is een preventieve training met cognitief- gedragstherapeutische elementen. Het gaat uit van balans-denken, zegt Mariska. “We leggen kinderen uit dat sommige dingen grotemensenproblemen zijn. Je kunt je ouders niet weer bij elkaar brengen, ook al denken kinderen dat soms en hopen ze dat vurig. Net zoals dat het niet hun schuld is als ouders uit elkaar gaan. Maar er zijn wel dingen die je kunt doen om je beter te voelen. In de training leren kinderen hun gevoelens te herkennen en erkennen. We weten uit wetenschappelijk onderzoek dat het verwoorden van emoties bijdraagt aan een kalmere activiteit van het brein. We oefenen veel met spelletjes, zoals: grabbel een kaartje uit de zak en beeld het gevoel uit dat op het kaartje staat.”

Fieke noemt een ander spelletje: “Bij het oefenen met probleem- oplossen is er een soort boter-kaas-en-eieren. De hele groep zoekt naar oplossingen voor een bepaald probleem en bij iedere oplossing krijgen ze een kaartje met een kruisje of een nulletje, tot ze er drie op een rij hebben.”

Positieve effecten

Vorig jaar kreeg Dappere Dino’s een her-erkenning van het Nederlands Jeugdinstituut: ‘effectief volgens goede aanwijzingen’.³ In de Verenigde Staten bleek uit longitudinaal onderzoek dat kinderen na de training positiever functioneerden en minder gezondheidsproblemen hadden. Mariska vertelt over hun eigen onderzoek dat in de erkenningsaanvraag een rol speelde.

“In quasi-experimenteel onderzoek vergeleken we de kinderen die deelnamen aan Dappere Dino’s met twee groepen: een divorce- control groep – kinderen met gescheiden ouders die niet deelnamen – en een non-divorce-control groep van kinderen met niet-gescheiden ouders die niet deelnamen.⁴ Bij de Dappere Dinodeelnemers verbeterde het functioneren en welzijn en nam problematiek af, vergeleken met die twee groepen.”

Op dit moment wordt onderzocht of de positieve effecten standhouden nu het programma al langer en op meer locaties beschikbaar is.

Gezonde School

Dappere Dino’s is onderdeel van de Gezonde School, waarbij meer dan 3000 scholen zijn aangesloten.⁵ “Gezonde School richt zich op voeding en fysieke gezondheid én op mentale gezondheid,” legt Fieke uit. “Programma’s worden opgenomen als ze onderbouwd en zinvol bijdragen aan de visie van de Gezonde School. Als school kun je uit een palet van activiteiten kiezen, waaronder Dappere Dino’s. Dat heeft als voordeel dat de school een tegemoetkoming van de overheid krijgt in de kosten.”

Mariska noemt nog een nieuwe erkenning. “Sinds kort is Dappere Dino’s opgenomen in de European Best Practices Mental Health. Dat betekent dat het programma in Europees verband erkend is als onderbouwde training voor kinderen van gescheiden ouders.”

Zo kan het ook!

Met hulp van een ZonMw-implementatiesubsidie krijgen Dappere Dino’s, Stoere Schildpadden en ScheidingsATLAS momenteel een update en worden ze geïntegreerd en ingebed in één platform, Zo kan het ook!
Mariska: “We zagen dat professionals die Dappere Dino’s gaven ook vaak ScheidingsATLAS wilden organiseren, of andersom.
De drie programma’s gaan uit van dezelfde visie en bevatten vergelijkbare boodschappen. Daarom is het mooi dat trainers het nu op één plek kunnen vinden.”

Rex en Sam

Populair bij de kinderen zijn de handpoppen: dino Rex bij Dappere Dino’s en schildpad Sam bij Stoere Schildpadden. De trainer is opgeleid om de handpop te laten praten. Mariska: “Rex en Sam zijn even oud als de kinderen in de groep en hebben ook gescheiden ouders. Als een kind bijvoorbeeld moeilijk kan praten over dat er bij zijn ouders gedoe aan de deur is bij het wisselmoment, dan heeft Rex of Sam heel toevallig iets soortgelijks meegemaakt en vertelt hij daarover. Dat kan kinderen helpen om te praten.”

Fieke vult aan: “Kinderen vinden het soms fijner om iets met Rex of Sam te delen dan met de trainer. Dan fluisteren ze iets in het oor van de handpop. De trainer vraagt vervolgens of Rex of Sam het aan de groep mag vertellen en dat is meestal goed. Op die manier zorgt de handpop voor verbinding. En bij Sam is het mooi dat hij als schildpad in zijn schild kan kruipen als hij iets spannend vindt. Samen met de groep kijk je dan hoe hij er weer uit kan komen.”

Diploma

Kinderen en ouders zijn tevreden over Dappere Dino’s en Stoere Schildpadden. Fieke: “De kinderen vertellen dat ze vriendjes hebben gemaakt. Dat andere kinderen ook een scheiding hebben meegemaakt, speelt daarbij zeker een rol. Het is een veilige plek voor kinderen om te vertellen waar ze mee zitten. Aan het eind krijgen ze een mooi diploma en vaak een foto van zichzelf met Rex of Sam.” Mariska: “Ouders merken dat hun kinderen meer praten over wat ze voelen. En ze leren wat de zorgen zijn van hun kinderen. Soms zie je dat ouders met meer kinderen het jongere broertje of zusje van het Dino-kind laten meedoen aan Stoere Schildpadden. Want zoiets wilden ze eigenlijk ook wel voor hun andere kind.”

Tip

Een tip van Mariska en Fieke voor pedagogen: “Onder volwassenen hoor je vaak ‘scheiding komt zo vaak voor, het is niet meer bijzonder’. Maar voor kinderen is het echt een ingrijpende ervaring. Ook al zitten er meer kinderen van gescheiden ouders in de klas, kinderen weten dat niet altijd van elkaar. Het maakt een groot verschil als je aan het kind vraagt hoe het gaat.”

tekst: Femmie Juffer
foto’s: Femke van den Heuvel
tekening: Sarah Bouwman (12 jaar)

1. Dappere Dino’s: dapperedino.nl
2. Kenniscentrum Kind en Scheiding: www.kenniscentrumkindenscheiding.nl
3. NJi Databank Effectieve jeugdinterventies (2025): www.nji.nl/databanken/ interventies/dappere-dinos-codip-nl-6-8-jaar
4. Klein Velderman, M., van Dommelen, P., Pannebakker, F.D. et al. (2022). Preventive group training improves children’s outcomes after divorce: A Dutch quasi-experimental study. Journal of Child & Family Studies. (open access).
5. Gezonde School: www.gezondeschool.nl
6. ScheidingsATLAS (groepstraining en online versie): www.tno.nl/nl/gezond/jeugd-gezondheid/weerbare-jeugd-ouderschap/scheidingsatlas

Sharon uit in het gesprek¹ met de begeleider haar zorgen over het ontbreken van rapportage over de voortgang van de afgesproken doelen in het dossier. Ook merkt ze op dat ze het verslag mist over het laatste evaluatiegesprek. Volgens de begeleider is er sprake van een verschil in visie op het begeleiden van een cliënt met een licht verstandelijke beperking. Rapportages en het maken van verslagen kost hem (te) veel tijd. Hij vindt dat hij die beter kan besteden aan persoonlijk contact, maar ziet wel het belang in en belooft het advies van Sharon op te volgen en vaker te rapporteren. Ook zal hij het evaluatieverslag in het dossier zetten.

Beroepscode

Wat zegt de NVO-beroepscode over hoe te handelen in dit soort situaties? Waar leg je je zorgen over een in jouw ogen onprofessioneel handelende collega vast? In het cliëntdossier of elders? En moet de cliënt worden geïnformeerd over het in jouw ogen onprofessioneel handelen van de begeleider?

In artikel 34 van de NVO-beroepscode staat dat de pedagoog alle gegevens in het dossier vastlegt die noodzakelijk zijn voor de kwaliteit en de continuïteit van de professionele relatie en voor het afleggen van verantwoording hierover. De pedagoog houdt zich daarbij aan de eisen over het zorgvuldig omgaan met informatie over de cliënt. Deze zorgvuldigheidseisen staan in artikel 11 van de NVO-beroepscode. Ook zorgen over onprofessioneel handelen van een collega moeten worden vastgelegd, maar horen niet thuis in het cliëntdossier.

Deze zorgen – en eventueel contact met de leidinggevende hierover en vervolggesprekken – zul je elders in je eigen (veilige) werkomgeving moeten vastleggen. Gegevens die relevant zijn voor de kwaliteit en continuïteit van de begeleiding van de cliënt, horen wel in het cliëntdossier. In deze casus bijvoorbeeld het advies om te rapporteren op de voortgang van de doelen en het opnemen van het evaluatieverslag in het dossier.

Dus in deze casus zet je de afspraak in het cliëntdossier dat de begeleider de rapportages en het evaluatieverslag alsnog maakt. Eventuele vervolgafspraken over het functioneren van de begeleider leg je vast in je eigen werkomgeving. De manager rapporteert zo nodig in het personeelsdossier van de begeleider.

Monitoren

Sharon zal haar cliënte op de hoogte stellen dat haar dossier nu nog niet helemaal op orde is, maar dat de rapportages aangevuld worden en het evaluatieverslag spoedig in haar dossier wordt opgenomen. Voor Sharon is het belangrijk dat zij monitort of de begeleider daadwerkelijk weer rapporteert en het evaluatieverslag in het dossier opneemt. Vervolgens kan ze beoordelen of er vervolgstappen nodig zijn.

tekst: Monica de Visser

Mr. Monica de Visser is juriste gespecialiseerd in gezondheidsrecht en ethiek. Zij verzorgt samen met mr. Mirthe Maessen het Spreekuur Beroepsethiek bij de NVO op dinsdag 13.30-15.30 uur en donderdag 10.30-12.30 uur.

1. Het delen van zorgen in een gesprek vindt plaats conform artikel 17 van de NVO Beroepscode.

Wat is de doelgroep binnen dit werkveld?

“Bij De OpgroeiPraktijk bieden wij hulp vanuit de ggz, en behandelen wij kinderen, jongeren en gezinnen. We zijn gespecialiseerd in het verminderen van psychische klachten, ontwikkelingsproblemen en opvoedvragen. Hierdoor heb je diverse probleemgebieden in je caseload, wat het heel erg leuk en leerzaam maakt. Op dit moment werk ik onder andere met kinderen die last hebben van sociale angst, problemen in emotieregulatie, stemmingsklachten, een laag zelfbeeld, dwangklachten en genderdysforie.”

Wat zijn de belangrijkste taken en verantwoordelijkheden van een pedagoog binnen dit werkveld?

“Als orthopedagoog ben ik verantwoordelijk voor het uitvoeren van psychologisch onderzoek en van behandeltrajecten. Bij onderzoek komt een kind binnen met klachten en een hulpvraag, waarna we samen op zoek gaan naar een mogelijke verklaring. Die zoektocht kan bestaan uit intelligentieonderzoek, aanvullend neuropsychologisch onderzoek, contact met school en verdiepende gesprekken met ouders. Elk onderzoek voelt als een puzzel, elk kind is anders. En wanneer de puzzelstukjes op hun plek vallen en het kind beter begrepen wordt, geeft dit veel voldoening.

Daarnaast begeleid ik behandeltrajecten van kinderen en hun ouders. Samen met het kind en het systeem stellen we een behandelplan op. Bij De OpgroeiPraktijk is er een breed aanbod aan protocollen, middelen en oefeningen. Het is mijn taak om samen met de regiebehandelaar te kiezen voor interventies die passen bij het kind en gezin. Daarbij heb ik de vrijheid om in de gesprekken ook mijn eigen creativiteit toe te passen, zoals een actieve spelvorm of een tekenopdracht.

In Amsterdam werken alle jeugdhulporganisaties inmiddels steeds meer samen. Dit heet gebiedsgericht werken. Eens per twee weken is er in elk stadsdeel een overleg met vertegenwoordigers van bijna alle jeugdhulporganisaties, die met elkaar casussen bespreken en samenwerkingen opzoeken. Als orthopedagoog is het dus de bedoeling dat je van je laat horen, kan netwerken en klaar staat wanneer andere organisaties je vragen om mee te denken of samen te werken. Ik vind het een erg leuke toevoeging aan de werkzaamheden.”

Welke kwaliteiten heb je als pedagoog nodig om geschikt te zijn voor dit werkveld en waarover zou je goed moeten nadenken voor je hier een loopbaan kiest?

“Bij De OpgroeiPraktijk werken wij met zelfsturende teams en beheer je je eigen agenda. Je plant je eigen afspraken en houdt zelf je declarabiliteit in de gaten. Dit is anders dan bij sommige grotere ggz-organisaties. Het is dus van belang dat je goed kan plannen, overzicht houden en communiceren met de cliënt. Daarnaast moet je grenzen kunnen stellen naar ouders en de cliënt durven los te laten als de doelen zijn behaald, ook als er mogelijk nog enkele uitdagingen liggen. Ouders en cliënten vinden het soms moeilijk dat we afsluiten, omdat ze nog andere vragen hebben. Maar niet elke vraag hoeft binnen de ggz opgelost te worden. Het gezin moet ook gewezen worden op de eigen kracht, hulp van familie of de sociale basis.”

Welke verdiepingsmogelijkheden zou je binnen dit werkveld aanraden?

“In dit werkveld volgen veel professionals opleidingen zoals CGT, EMDR en systeemtherapie. Wie regiebehandelaar wil worden, kan de GZ-opleiding of de OG-opleiding volgen. Ik heb recent een kortere cursus gedaan gericht op minder praten en meer beleven in de behandelkamer. We leerden allerlei leuke spelvormen, metaforen
en tekenoefeningen om in je behandeling toe te passen. Ik merk dat ik hierdoor beter kan aansluiten bij een kind, plezier heb samen en verassende informatie krijg over wat er in het kind omgaat.”

Welk moment tijdens je werk is je het meest bijgebleven?

“De momenten waarop kinderen aangeven zich echt begrepen te voelen, vooral wanneer er in het begin juist weerstand is geweest. Het geeft veel voldoening wanneer kinderen en jongeren bij de afsluiting merken dat zij het zelf aan kunnen en een positiever zelfbeeld hebben. Precies dat steuntje in de rug hoop ik te kunnen bieden.”

Waarom zou je dit werkveld aanraden aan andere pedagogen?

“Het werk geeft veel voldoening omdat je doelen vaak in relatief korte tijd behaalt. Je hebt veel afwisseling door een diverse caseload, je kennis wordt flink uitgebreid, en je kunt leuke interventies toepassen op een manier die bij jezelf én bij de cliënt past. Bovendien kun je onderzoek en behandeling combineren.”

Zojuist – maandag 23 februari – toch maar even gekeken naar de beëdiging van Kabinet-Jetten. We zijn allemaal heel benieuwd hoe zij Nederland gaan regeren. Gelukkig heb ik niet al te veel tijd om daarbij stil te staan, want woensdag is er weer een bestuursvergadering. De normaal al volle agenda staat dit keer nog voller, met nogal belangrijke thema’s. Hoe staat het met het herschrijven van de pedagogische visie? De komende verkiezing van de ledenraad moet besproken worden – we hopen dat veel leden zich hiervoor willen aanmelden! Ons NVO-kwaliteitsregister staat erop, een aantal handreikingen, maar ook de brief van voormalig minister Bruijn, met het verbijsterende bericht dat hij heeft besloten de orthopedagoog- generalist-opleiding niet centraal te bekostigen vanuit VWS. Dit bericht heeft behoorlijk effect voor de collega’s op kantoor, voor leden en voor samenwerkingspartners; logisch, de gevolgen zijn fors. We kunnen het er niet bij laten zitten en zullen alle wegen bewandelen om de Tweede Kamer ervan te overtuigen dit besluit te heroverwegen. Wordt vervolgd…

Judy Hoffer, directeur NVO

Advertenties

‘Goed leven is voor iedereen belangrijk.’ Dat is de kern van het LACCS-programma¹ volgens NVO-leden Michelle Both (rechts op de foto) en Mirjam Zijlmans-van Berkel. Zij zijn orthopedagoog-generalist en kartrekkers geweest in het uitrollen van het programma bij gehandicaptenzorgorganisatie Amarant in Noord-Brabant.

Als Michelle zich in 2017 inschrijft voor de EVB-leergang² met daarin LACCS als onderdeel, komt onverwacht het volledige LACCS programma in de cursus terug. Ze is meteen enthousiast en spoort haar collega Mirjam aan: “Jij moet die scholing ook écht gaan doen!” Volgens hen voegt het programma veel toe voor de EVB/EMB³ doelgroep, waar ze beiden overwegend mee werken. “Het is zeer laagdrempelig, met duidelijke taal. Heel toegankelijk.”

“Het goed leven gesprek is een belangrijk onderdeel van het programma, waarin alle LACCS-waarden besproken worden met de betrokkenen en waar kan ook met de cliënt zelf. Het programma stimuleert een gezamenlijke, brede blik op de verschillende domeinen van kwaliteit van leven en vermindert de focus op het probleemgedrag. Onze doelgroep kan het tenslotte zelf niet vertellen en verdient ook een goed leven, net als wij.”

tekst en foto: Laura van Wijnen

1. LACCS staat voor Lichamelijk welzijn, Alertheid, Contact, Communicatie en Stimulerende tijdsbesteding. Alle vijf levensgebieden zijn even belangrijk voor een goed leven. Oprichters: De Geeter & Munsterman.
2. EVB: Ernstige Verstandelijke Beperking. EVB-leergang: Gespecialiseerde scholing gericht op begeleiden en behandelen van mensen met een EVB.
3. EMB: Ernstige Meervoudige Beperking.